Johan de Boose

Bloedgetuigen genomineerd

2012-01-30T13:11:00.001+01:00

voor de Gouden Boekenuil 2012 !

DE ZUURMUIL (klein essay)

2012-01-11T14:07:00.001+01:00

Het is de tijd van de zuurmuil. Je komt hem overal tegen, bij voorkeur in villaparken, restaurants, televisieshows, cabriolets en luxebordelen. Hij haarklooft en kapittelt, hij hakt en hekelt, het is altijd te heet of te koud, en het liefst hardebolt hij tegen het lot. Het is altijd vet in andermans schotel. De zuurmuil verwijt de wind dat hij waait, de maan dat ze schijnt, het gras dat het tussen de tegels groeit, de liefde dat ze morst, de ziel dat ze met de jaren zwaarder weegt. De bolworm steekt hem.

De zuurmuil is ook een addertong. Hij solt en smaadt, hij schandmerkt en doodverft, hij schuimbekt en duvelt. Het ligt altijd aan de schaatsen, nooit aan de man. Hij heeft een gezicht van oude lappen. Hij is een hemdje-raak-mijn gatje-niet. Zijn kompas is verdraaid.

De zuurmuil en de addertong bevolken scholen, kantoren, parlementen, bejaardenhuizen, omroepen, supermarkten, rechtse columns, linkse columns, zwembaden en exprestreinen. Hoe dichter de bevolking en hoe groter de welvaart zijn, hoe meer zuurmuilen en addertongen er opduiken. Zuurmuil en welvaart zijn communicerende vaten. Het mensenkind is niet geschapen voor geluk. Hij is de zeikpaal, de bultzak, de risee. Het bestaan is vol smaad en kommer, krabben en bijten. Als krijgsdienst.

De zuurmuil alias de addertong is bovendien blohartig. Hij druipstaart. Houdt van haasvreten. Lijdt aan het afgrondsgevoel. Voelt zich gelapzalfd en vernikkeld, bekocht en gehoornd. Is het zelfverklaarde slachtoffer van verneukeratieve ramsj.

Hij spaart en vergaart, scharrelt, bost en tast erop los, maar weeklaagt tegelijk dat hij de koorden van de beurs niet in handen heeft en dat hij de bedelbrok van het halfrond is. Men perst, mergelt en zuigt hem uit, tapt hem het bloed af en trekt hem het haar uit zijn kale kruin.

Addertong alias bedelbrok verzwijgt graag dat zijn ware naam Cresus is, dat er altijd nog wel een kabeljauw onderdoor kan, en dat hij zelfs een hele spekkoper is, een bodemloos vat. ’s Nachts schrikt hij wakker, badend in de tranen, omdat hij later geen nagel zal hebben om zijn gat te krabben.

Hij zegt: ‘Gouden teugels maken een paard niet beter.’

Cresus alias Gatkrabber wordt overstelpt met giften, maar hij beweert dat niemand hem iets gunt, en wanneer hij dan toch iets toegestopt krijgt, kan het volgens hem niets anders zijn dan een vergiftigde gift. Niks liefdegave. Een nessushemd, ja.

Hij zegt dat de wereld kromme vingers heeft en dat iedereen hem rolt. Indien het toch niet zo blijkt te zijn (hij vergist zich graag), staat er alvast op elke hoek een Oost-Europeaan klaar om hem in zijn kont te naaien. De natuur, meneer, bestaat uit verslinders en verslondenen: natura devorans en natura devorata, en hij behoort wis en zeker tot het kamp der gepaalden.

Omdat hij zijn toppers kent, zegt hij: ‘Je kunt iedereen vertrouwen of je kunt niemand vertrouwen, wat doet het ertoe, het is allebei klote. Het eerste is een achtenswaardige flater, het tweede is veiliger.’

En hij bevingert zijn deel, waar de kou van duizend doden in zit.

Daarna likt hij zijn zweren schoon.

Voor de zuurmuil sterft, voor hij geheel in knekelpiet verandert, zegt hij dat hij steeds zulke grote verwachtingen heeft gekoesterd, maar dat er niks van terecht is gekomen, en dat het leven na de dood ook wel niet zal zijn wat men hem heeft voorgetoverd.

Op zijn grafsteen laat hij Seneca’s leerspreuk etsen: Ach, hoe goed zou het menigeen doen er eens uit te zijn: niet uit zijn omgeving, maar uit zichzelf.

© Johan de Boose

(in opdracht van De Standaard, 26/12/2011)

Wijsheden van Marguérite Yourcenar

2011-09-11T17:25:00.001+02:00

Wie zou zo dwaas zijn te sterven zonder althans zijn gevangenis te hebben verkend?

Stasiuk over Albanië

2011-08-26T21:01:00.000+02:00

Andrzej Stasiuk over Albanië: 'Ja, iedereen zou daarheen moeten. Of tenminste de mensen die de naam "Europa" gebruiken. Het zou een initiatierite moeten zijn, aangezien Albanië het onderbewuste van dit continent is. Ja, Albanië, het Europese "Es", het is de angst die 's nachts het slapende Parijs, Londen en Frankfurt am Main bezoekt. Het is de donkere put, in de diepte waarvan diegenen een blik zouden moeten werpen die vinden dat de loop der dingen voor en voor altijd vast ligt.'

Citaat van Andrzej Stasiuk

2011-08-25T22:23:00.001+02:00

‘Ja, het is alleen de angst, de zoektochten, de sporen, de verhalen die de onbereikbare lijn van de horizon moeten afschermen. Opnieuw is het nacht en alles verwijdert zich, verdwijnt, bedekt door een zwarte hemel. Ik ben alleen en ik moet me gebeurtenissen in gedachten roepen, omdat de angst voor de oneindigheid mij overvalt. De ziel lost als een druppel in de diepte van de oceaan op in de ruimte en ik ben te laf om daarin te geloven, te oud om me bij het verlies neer te leggen en ik geloof dat alleen het zichtbare vertroosting kan bieden, dat alleen in het lichaam van de wereld mijn lichaam bescherming zal vinden. Ik zou begraven willen worden in al die plaatsen waar ik ben geweest en waar ik nog zal komen.’ Andrzej Stasiuk

Emil Cioran in Geschiedenis en utopie

2011-08-25T22:17:00.001+02:00

‘Ik wil de Balkanvolkeren niet verdedigen, maar ik wil ook hun verdiensten niet verzwijgen. Die verheerlijking van de verwoesting, van de innerlijke wanorde, van een wereld die veel weg heeft van een bordeel in vlammen, die sardonische blik op volbrachte of toekomstige cataclysmen, die zuurheid, dat zalige nietsdoen van aan slapeloosheid lijdende mensen of moordenaars. De enige primitieven in Europa geven haar misschien een prikkel en zij zal dat onmiskenbaar opvatten als een ultieme vernedering. Want als het zuidoosten uitsluitend monstruositeit zou zijn, waarom krijg je dan bij het verlaten ervan en het hierheen richten van je schreden het gevoel van een, zij het heerlijke, val in het luchtledige.’ Emil Cioran in Geschiedenis en utopie.

Uit: Spottende verlangens van Drago Jancar

2011-08-25T22:10:00.002+02:00

‘Hij voorvoelde en wist het tegelijkertijd: hier is het echte vaderland van de melancholische, spottende demonen. Hier te midden van de alpendalen en nog wat verderop, op de laagvlakte van Pannonië. Ze zitten in de wind en in de lucht, je kunt je er niet voor verstoppen. Ze zitten in de meren en tussen de heuvels, in de boomkruinen en in de veenmoerassen, in de rotsachtige bergen, ze zitten in dorpskroegen en op de op zondag verlaten straten van de stad, in de kinderen, in de echtgenoten en in de oude mannen. Hier is iedereen doordrenkt van de dood. Hier heeft de dood de gedaante van een mooi landschap, soms is hij herfstachtig en kil, soms lenteachtig en warm. In de herfst is hij gotisch, in de lente barok. Als kerken door het hele land verspreid, zo dicht op elkaar als graven. Hier houden de mensen van met bloemen, kaarsen en engelen versierde graven. Op zondagmiddag, als door de straten van de ontvolkte steden vreemdelingen of hier voorgoed gevestigde nieuwkomers zich verbazend over de leegte van de straten slenteren, op zo’n zondagmiddag misstaat de gedachte niet aan een man die op de derde verdieping, waar alle ramen gesloten zijn, een raam openzet en zich met een touw om zijn nek naar beneden stort.’ Drago Jancar, Spottende verlangens (Sloveense novelle uit 1993)

Wijsheid van Amin Maalouf

2011-08-24T16:58:00.000+02:00

'In deze eeuw zullen we moeten kiezen tussen 2 toekomstbeelden.

Het eerste is dat van een mensheid die is verdeeld in planetaire stammen die elkaar bestrijden en haten, maar die zich, als gevolg van de mondialisering, elke dag meer voeden met dezelfde brij waarin geen cultuur van de andere valt te onderscheiden.

Het tweede is dat van een mensheid die zich bewust is van het gezamenlijke lot van alle mensen, en die zich daar schaart achter dezelfde fundamentele waarden, maar ondertussen meer dan ooit de meest uiteenlopende, de meest verrijkende en culturele uitdrukkingsvormen blijft ontwikkelen en al haar talen, kunstzinnige tradities, technieken, opvattingen, geheugen en kennis in stand houdt.

Enerzijds dus verschillende “beschavingen” die met elkaar botsen maar die in cultureel opzicht elkaar nabootsen en zich uniformiseren; anderzijds een enkele menselijke beschaving die zich echter in een onbegrensde diversiteit ontplooit.

Als we de eerste van deze twee wegen willen volgen, hoeven we alleen maar lijdzaam verder af te glijden, zonder ons tegen de schokken te verzetten, zoals we dat nu ook doen. Een keuze voor de tweede weg vergt van ons een nieuw elan – en de vraag is of we daartoe in staat zullen zijn.' Amin Maalouf

Johan de Boose: Wijsheid van Umberto Eco

2011-08-24T16:41:00.000+02:00

Johan de Boose: Wijsheid van Umberto Eco

Wijsheid van Umberto Eco

2011-08-24T16:39:00.001+02:00

Er zijn magische momenten, van grote lichamelijke vermoeidheid en intense motorische opwinding, waarin visioenen optreden van mensen die men in het verleden heeft gekend. Er bestaan eveneens visioenen van boeken die nog niet geschreven zijn. (Umberto Eco)

Wijsheden van Amin Maalouf

2011-08-24T16:21:00.004+02:00

Voor mijn nieuwe boek, dat nog geen titel heeft, ben ik me aan het inlezen. De werktitel is: Eindes. Via mijn blog wil ik de potentiële lezer op de hoogte houden van mijn belangrijkste lectuur. Een van de auteurs die me mateloos inspireert is Amin Maalouf. Ik zet een aantal van zijn uitspraken (afkomstig uit De ontregeling van de wereld) op een rijtje.

> Mijn achterliggende gedachte is dat deze 2 eerbiedwaardige beschavingen (de islamitische wereld en het Westen) hun grenzen hebben bereikt. Dan hun onderhuidse spanningen het enige zijn wat ze de wereld nog te bieden hebben, met alle vernietigende gevolgen vandien. Dat ze moreel gezien failliet zijn zoals overigens geldt voor alle afzonderlijke beschavingen die de mensen nog in groepen opdelen. En dat het moment is aangebroken om hen te overstijgen. Ofwel we zullen er in deze eeuw in slagen om een gemeenschappelijke beschaving tot stand te brengen, waarmee iedereen zich kan identificeren, waarvan dezelfde universele waarden het cement vormen, die wordt voortgedreven door een sterk geloof in de menselijke onderneming en die wordt verrijkt door onze culturele diversiteit in al haar vormen; ofwel we gaan met z’n allen ten onder in een gezamenlijke barbaarsheid.’

> Worden we door iets anders geleid dan door suïcidale wanhoop, de ergste godslastering die er bestaat?

> Over Aziatische samenlevingen/het zuiden: De geschiedenis van deze grote volken laat zien dat ze in staat zijn tot het zelf bedenken van producten: porselein, buskruit, papier, roet, kompas, vaccinatie en de uitvinding van de nul.

> In tegenstelling tot de gangbare opvatting is de fout die de Europese mogendheden eeuwenlang hebben gemaakt niet dat ze hun waarden aan de rest van de wereld hebben willen opleggen, maar precies het omgekeerde: dat ze er steeds van hebben afgezien om in hun betrekkingen met de onderworpenen volken trouw te blijven aan hun eigen waarden. Zolang die dubbelzinnigheid blijft voortbestaan, blijft men de kans lopen in dezelfde fouten te vervallen.

> Ik behoor inderdaad tot die soort die aan het uitsterven is, en ik zal tot aan mijn dood toe weigeren om het normaal te vinden dat er een wereld ontstaat waarin oeroude gemeenschappen, die de hoeders zijn van de oudste menselijke beschavingen, gedwongen zouden worden om te verkassen en het grondgebied van hun voorvaderen te verlaten om hun heil elders te zoeken, ver daarvandaan.

> Voor elke samenleving, en voor de mensheid als geheel, is het lot vd minderheden niet zomaar een vraagstuk; het is, samen met het lot van de vrouwen, een van de betrouwbaarste idicatoren voor morele vooruitgang of achteruitgang. (…) Maar wanneer irritaties over andermans identiteit de boventoon voeren, zoals vandaga de dag het geval is in de overgrote meerderheid van de landen, zowel aan de noordkant van de aardbol als aan de zuidkant, wanneer het elke dag iets moeilijker wordt om ongestoord jezelf te zijn, om vrijuit je taal te spreken of je geloof te belijden, wordt het moeilijk om niet van achteruitgang te spreken.

> …het ontstaan van een wereld waarin identiteitsverschillen belangrijker zijn geworden dan ideologische verschillen…

> Hoeveel zinnige hervormingen zijn er niet mislukt omdat ze werden voorgesteld door een gehate machthebber? En omgekeerd: hoeveel onzinnige hervormingen zijn er niet met gejuich begroet omdat ze het stempel van strijdvaardige legitimiteit droegen?

> Over de VS: Ik moet hierbij denken aan kinderen die een aangeboren ongevoeligheid voor pijn hebben. Daardoor verkeren ze voortdurend in gevaar omdat ze steeds de kans lopen dat ze zich ongemerkt zeer ernstig verwonden. Misschien hebben ze soms een euforisch gevoel van onkwetsbaarheid, maar daardoor kunnen ze zich ook onbezonnen gaan gedragen.

> Het is volstrekt geen schande om rijk te worden, daar ben ik het mee eens. Ik geloof ook dat het volstrekt geen schande is om te genieten van de opbrengst van zelfverworven welvaart. Onze tijd heeft zo veel moois en goeds te bieden dat het een belediging aan het leven zou zijn als we zouden weigeren om daarvan te genieten. Maar dat geld volledig los wordt gezien van iedere vorm van arbeid, iedere lichamelijke of intellectuele inspanning, iedere in maatschappelijk opzicht nuttige activiteit? Dat onze effectenbeurzen veranderen in reusachtige casino’s waar met een dobbelsteen wordt beslist over het lot van honderden miljoenen mensen, of ze nu rijk zijn of arm? Dat onze meest achtenswaardige financiële instellingen zich ten slotte gaan gedragen als dronken schooiers? Dat iemands spaarcenten die met een leven lang hard werken zijn verdiend, in luttele seconden als sneeuw voor de zon kunnen verdwijnen of juist dertig keer zo veel waard kunnen worden, dankzij raadselachtige processen die de bankiers zelf niet eens meer snappen?

Dat is een ernstige situatie waarvan de implicaties tot ver buiten de financiële en de economische wereld te merken zijn. Gelet op datgene wat er gaande is, mogen we ons afvragen waarom mensen nog fatsoenlijk zouden werken om in hun levensonderhoud te voorzien; waarom een jong iemand leraar zou willen worden in plaats van sjacheraar; en hoe we, in zo’n moreel klimaat, nog kennis en idealen moeten doorgeven, hoe we een minimale maatschappelijke structuur in stand moeten houden om te zorgen dat zulke wezenlijke en kwetsbare zaken als vrijheid, democratie, geluk, vooruitgang of beschaving blijven bestaan.

Is het nodig om hieraan met zoveel woorden toe te voegen dat deze financiële ontregeling ook, en misschien wel in de eerste plaats, het symptoom is van een ontregeling van ons waardenstelsel?

> Toen Marx religie bestempelde als “de opium van het volk”, bedoelde hij dat niet minachtend of misprijzend, zoals veel van zijn volgelingen. Het is wellicht niet overbodig om de hele zin van Marx hier te citeren, die als volgt luidt: “Religieuze wanhoop is zowel een uiting van werkelijke wanhoop als een protest tegen die wanhoop. Religie is de zucht van het onderdrukte schepsel, het hart van een harteloze wereld, de ziel van een zielloze wereld. Het is de opium van het volk.” In zijn optiek moest dit “bedrieglijke geluk” worden afgeschaft opdat de mensen hun best zouden doen om een werkelijk geluk te scheppen. Hieruit zouden we, achteraf gezien, redelijkerwijs kunnen afleiden dat als het door Marx beloofde geluk nog bedrieglijker zou blijken te zijn, de volken zouden terugkeren naar hun troostende “opium”. Daarom denk ik dat als Marx had kunnen zien hoe de godsdienst nu opnieuw een centrale plaats in de politieke en maatschappelijke sfeer inneemt, hij het weliswaar met lede ogen zou hebben aangezien, maar niet echt verbaasd zou zijn geweest.’

> …in sommige Amerikaanse scholen leert men dat het universum 6000 jaar geleden is geschapen – in 4004 v.Chr. op 22 oktober om 8 u ’s avonds om precies te zijn – en dat als men ergens op aarde beenderen aantreft die honderdenduizenden jaren oud lijken , dat komt omdat God die op wonderbaarlijke wijze heeft verouderd en daar voor ons heeft neergelegd om ons geloof op de proef te stellen.’

> ‘Ons tijdperk biedt het Westen de kans om zijn morele geloofwaardigheid te herstellen. Niet door berouw te tonen, niet door zich open te stellen voor “al het leed van de wereld”, niet door concessies te doen aan waarden die van elders worden geïmporteerd, maar integendeel door zich eindelijk trouw te tonen aan zijn eigen waarden – het naleven van de democratie en de mensenrechten, toezien op rechtvaardigheid, individuele vrijheid en de scheiding van kerk en staat. In zijn betrekkingen met de rest van de wereld, en vooral in zijn betrekkingen met de vrouwen en de mannen die ervoor hebben gekozen om in het Westen te wonen.’

> Om van het verleden verleden tijd te maken is meer nodig dan wachten tot de tijd verstrijkt.

> Het lijdt geen twijfel of de historische impasse waarin de islamitische wereld zich bevindt, is een van de duidelijkste symptomen van de achteruitgang waar de hele mensheid met een blinddoek voor de ogen op afkoerst. Is het de schuld van de Arabieren, de moslims, en de manier waarop ze hun geloof beleven? Gedeeltelijk wel. Maar ligt het ook niet aan de westerlingen en de manier waarop die al eeuwenlang hun betrekkingen met andere volken hebben aangepakt? Jawel, gedeeltelijk. En zijn de Amerikanen en de Israëli’s daar in de afgelopen decennia niet meer in het bijzonder verantwoordelijk voor geweest? Waarschijnlijk wel. Al die hoofdrolspelers zouden zich radicaal anders moeten gaan gedragen als we een einde willen maken aan een situatie die, uitgaande van het beeld van de open wond die het Nabije Oosten tegenwoordig is, de hele aardbol begint aan te tasten en alle verworvenheden op losse schroeven dreigt te zetten.

Een van de wegen die uitkomst zou kunnen bieden, is dat de Arabische en Joodse diaspora’s niet doorgaan met overal ter wereld het uitputtende en tot niets leidende conflict dat het Nabije Oosten ondermijnt uit te vechten, maar zelf het initiatief tot een heilzame toenadering nemen.

Is het tegenwoordig niet veel makkelijker voor een Arabier en een Jood om elkaar te ontmoeten, rustig met elkaar te praten, samen de maaltijd te gebruiken en vriendschappelijk met elkaar om te gaan, als ze in Parijs, Rome, Glasgow, Barcelona, Chicago, Stockholm, Sao Paulo of Sydney wonen, in plaats van in Beroet, Algiers, Jeruzalem of Alexandrië? Is het niet juist daar, in de wijde wereld waarin hun diaspora’s naast elkaar leven, dat ze naast elkaar zouden kunnen gaan zitten, opnieuw banden zouden kunnen aanknopen en samen zouden kunnen nadenken over een andere toekomst voor de volken in het Nabije Oosten die hun dierbaar zijn?

Dat doen ze al, zal men mij antwoorden. Waarschijnlijk wel, maar nog lang niet zo intensief als dat zou moeten. Ten aanzien van dit cruciale vraagstuk herhaal ik wat ik al eerder heb aangestipt: het gaat er niet om of de Arabieren en de Joden iets meer met elkaar in gesprek gaan dan voorheen, of persoonlijke banden met elkaar aangaan; het gaat erom of ze in staat zullen zijn een zich voortslepend conflict op te lossen, waardoor ze geen leven meer hebben en waardoor de wereld ontregeld raakt.’

> Aangezien de geschiedenis bestaat uit ontelbaar veel afzonderlijke gebeurtenissen, leent ze zich slecht voor generaliserende beschouwingen. Wie toch wil proberen er wijs uit te worden, heeft een grote sleutelbos nodig; en ook al is het billijk dat een onderzoeker die zelf een sleutel heeft gesmeed, die eraan wil hangen, het is niet verstandig om de hele sleutelbos door één enkele sleutel te vervangen, die als een loper op alle deuren zou passen.

> Al duizenden jaren lang ontstaan onze beschavingen, ontwikkelen ze zich en ondergaan ze veranderingen. Ze komen met elkaar in aanraking, ze kanten zich tegen elkaar, ze imiteren elkaar, ze onderscheiden zich van elkaar en laten zich nabootsen om vervolgens langzaam of abrupt te verdwijnen of met elkaar te versmelten. De Romeinse beschaving heeft zich op een gegeven moment bij de Griekse gevoegd; ze hebben elk hun karakter behouden, maar zijn ook een bijzondere synthese aangegaan, die een wezenlijk onderdeel is geworden van de Europese beschaving. Daarna kwam het christendom, dat ontstond binnen een heel andere, voornamelijk joodse beschaving met Egyptische, Mesopotamische en meer in het algemeen Levantijnse invloeden, en dat op zijn beurt een wezenlijk bestanddeel van de westerse beschaving is geworden. Vervolgens kwamen uit Azië de zogeheten barbaarse volken – de Franken, de Alamannen, de Hunnen, de Vandalen, de Goten, alle Germaanse stammen, de Altaïsche volken en de Slaven – die weer met de Latijnen en de Kelten zijn samengegaan om de Europese naties te vormen.

De Arabisch-islamitische beschaving is op dezelfde wijze ontstaan. Toen de Arabische stammen, waaronder die van mijn voorouders, hun woestijnachtige en primitieve schiereiland verlieten, hebben ze zich aangepast aan de beschaving van Perzië, India, Egypte, Rome en Constantinopel. Daarna kwamen de Turkse stammen van de uiterste grenzen van China, waarvan de leiders tot aan de geboorte van mijn eigen vader onze sultans en kaliefen zijn gebleven, om vervolgens te worden onttroond door een vooruitstrevende nationalistische beweging, die haar volk wilde vastklinken aan de beschaving van Europa.

In Kanaal Z vertelt Johan de Boose over zijn roman 'Bloedgetuigen':

2011-06-12T09:44:00.002+02:00

http://kanaalz.rnews.be/z-boek-bloedgetuigen-johan-de-boose-090611-1

Boekenkrant.com schrijft over 'Bloedgetuigen':

2011-06-03T17:31:00.001+02:00

Bloedgetuigen leest intens en veeleisend, maar het boek is een bijzondere verrijking. Een vergelijking met Het verdriet van België gaat op, maar ook met De welwillenden van Jonathan Littell. Na Bloedgetuigen ziet Europa er nooit meer hetzelfde uit.

Iedereens verdriet (opiniestuk over het amnestiedebat in Vlaanderen, geweigerd door De Standaard)

2011-05-21T18:16:00.001+02:00

Iedereens verdriet

In het stuk Antigone, geschreven in de vijfde eeuw v.C., wil de protagoniste haar twee broers die als soldaat zijn gesneuveld, begraven. Koning Creon staat slechts toe dat een van beiden wordt begraven, namelijk de soldaat die zijn land verdedigde. De andere, die zich tegen de staat keerde, moet verstoken blijven van een laatste eerbetoon. Antigone roept liefde in als argument, maar Creon is onvermurwbaar. Het verhaal eindigt in een bloedbad. L’histoire se répète. Na WOII werd de verzetsstrijder verheven tot held, terwijl de collaborerende oostfrontstrijder als een misdadiger werd afgeschilderd. De een mocht geëerd worden, de ander moest daarvan verstoken blijven. De geschiedenis wordt, zoals bekend, geschreven door de overwinnaar. Die schrijft voor wat politiek correct is en wat niet. Hij verzamelt (en verzint desnoods) argumenten om te bewijzen dat de uiteindelijke overwinnaar – hij zelf – het al vanaf het begin bij het rechte eind had. Vaak is dat natuurlijk onzin, want mensen – en zeker politici – zijn opportunisten. Dit gebrek aan nuance, deze systematische geschiedvervalsing was een van de redenen om mijn roman Bloedgetuigen te schrijven. Ik nam geen genoegen met de simpele dualismen zwart-wit, rechts-links, Vlaams-Waals, goed-fout. Ik wilde de nuance zo radicaal mogelijk onderzoeken. In het boek voer ik een collaborerende familie op, samen met twee families aan de andere kant van het front, in Rusland – kwestie van over de hele lijn genuanceerd te blijven. In het Vlaamse gezin is de vader een halfdove, flamingantische, pacifistische beroepsmilitair (ja, die combinatie is mogelijk), die tijdens de oorlog eerst krijgsgevangen wordt gemaakt en later als overijverige controleur bij de voedselinspectie gaat werken. Zoon wil naar het Oostfront, maar pa trakteert hem op een oorvijg. Als zoon oud genoeg is, vertrekt hij toch. Pa ziet het als het noodlottige gevolg van zijn idealistische opvoeding. De jongen sneuvelt in Leningrad, vol van idealen over een nieuw en beter Europa met zelfbeschikking voor het kleine Vlaanderen. Het gezin wordt er zwaar op afgerekend. De gevolgen zijn lang voelbaar. Ik heb elk personage in dit relaas op zo’n manier getekend, dat de lezer op een bepaald moment onvermijdelijk zal denken: in die omstandigheden had ik wellicht hetzelfde gedaan.

Wat mij irriteert in het huidige debat (behalve bij bepaalde opiniemakers zoals Luc Huyse), is dat de amnestie- en collaboratiekwestie automatisch in één adem wordt genoemd met deportatie en Auschwitz. Als het inderdaad zo zou zijn dat iedere collaborateur een fervente jodenhater was die Auschwitz een favorabele zaak vond, zou het debat eenvoudig zijn: misdaad verdient straf. De waarheid is evenwel anders: tussen de echte collaborateur (de fascist), die zich ten dienste stelde van het nazistische uitroeiingsbeleid (en die zijn straf verdient), en de rabiate verzetsstrijder, die zijn land en zijn volk verdedigde tegen de bezetter, ligt een wereld vol nuances, een eindeloos veld van grijswaarden. Het heeft mij ook verbaasd tijdens het schrijven, maar de waarheid is dat talloze mensen gewoon trachtten te overleven, en als ze daarbij al eens iets pro-Duits deden, was dat de normaalste zaak van de wereld, nooddruft: de kinderen moesten te eten krijgen om maar iets te noemen. In het grijze veld vind ik mijn eigen vader terug, die voor zwartzak werd versleten omdat hij als leraar op een middelbare school Nederlands sprak i.p.v. dialect. Dat stonk naar Dietsch! Laten we niet vergeten dat veel mensen (vlak voor WOII en zelfs nog tijdens de eerste fase ervan) dachten dat Duitsland een gidsland was. Dat was niet alleen in België zo. Duitsland stond er economisch beter voor dan de andere landen; er was zelfs een arbeiderstekort. Tal van mensen, vooral in Vlaanderen, zagen in het Germaanse succes een kans om hun Vlaams-nationalisme (geworteld in WOI en de 19de-eeuwse Vlaamse Beweging) te vertalen in een concreet project. Dat project was idealistisch geladen, niet door negatieve slogans (antisemitisme, racisme), maar door het geloof in een nieuw, verenigd, christelijk, antikapitalistisch en anticommunistisch continent. Op talrijke scholen, in kerken, in jeugdbewegingen, in de media, in politieke kringen (van links én rechts) en in de huiskamers (in Vlaanderen én Wallonië) leefde die tendens, veel sterker dan men soms wil aannemen. Het idealisme maakte mensen blind voor de agressieve context, waarin het zich ontwikkelde. Tijdens mijn research voor Bloedgetuigen ben ik gestuit op het boek ‘De nationaal-socialistische arbeidsdienst’, geschreven door P.W. van den Nieuwenhuysen en uitgegeven door Standaard Boekhandel Brussel en Van Stockum ’s Gravenhage. Jaar: 1942. Met imprimatur. De uitgave paste in een reeks die onder leiding stond van o.a. dr. Gaston Eyskens. Het boek is één lofzang op het Duitse economische model. Wie het niet gelooft: zie de bibliotheek van het parlement in de Wetstraat.

Dit voorbeeld illustreert dat er lange tijd zelfs door toonaangevende intellectuelen is gedacht dat Duitsland eerder een model dan een monster was. Nee, het monster, dat was Stalin. Daarin had men overigens overschot van gelijk.

Voor iedereen die in de grijze zone zat (de meesten zijn al dood) en hun nabestaanden (bij wie het thema nog steeds leeft, zelfs bij de jongste generatie) zou een hedendaagse, niet partijpolitiek gebonden en op verzoening gerichte vorm van selectief pardon een zalving zijn. Amnestie klinkt te zeer als: vergeten; en het laatste wat we met de trauma’s uit het verleden moeten doen, is ze vergeten. Pardon klinkt juister, genuanceerder. Vergeven, bv, dat men zijn kinderen probeerde te voeden en nog nooit van Auschwitz had gehoord. Vergeven, bv, dat de snotjongens die naar het oostfront vertrokken in een eerste golf verblind waren door idealisme en in een tweede golf door avonturisme. In Rusland heb ik de verzoeningsgezindheid gezien: in de Petrus- en Paulusvesting van Petersburg staat een Vlaamse beiaard, die dient als ‘pardon’. Ik heb gesproken met Russen die me zeiden: ‘We waren allemaal gek, aan beide kanten. Gek en blind.’

Maar zo’n pardon kan geen alleenstaande beslissing zijn; daarnaast moet de Bevrijding een officiële feestdag worden, zoals in ieder beschaafd land. Vrijheid dient gevierd te worden. En er moeten meer monumenten komen die op een niet-protserige manier eer betuigen aan de gedeporteerden en die de boodschap ‘Nooit meer Auschwitz’ uitdragen. En er moet een debat komen (geen scheldpartij, maar dat is blijkbaar moeilijk in dit land) waarin alle nuances van de geschiedenis worden belicht. Alle. Op die manier zouden wij – Belgen, Vlamingen én Walen – in het reine kunnen komen met ons verleden en zou iedereens verdriet in dezelfde mate kunnen worden verwerkt. Want niemands verdriet mag worden vergeten.

2011-04-22T21:42:00.001+02:00

Meer pers over 'Bloedgetuigen':

Jan van Duppen op deredactie.be (nieuwswebsite VRT)

Geen boek in het Nederlands is mij bekend dat een dergelijke literaire en intellectuele uitdaging vormt voor een lezer, dat het complete pandemonium van de XXste eeuw en wat eraan voorafging zo indringend weet te slijpen. (...) Verbijsterende eruditie. Teder inlevingsvermogen. Schitterende filosofische lessen, rake metaforen en gierende anekdotes.

2011-04-13T17:34:00.001+02:00

DE PERS OVER BLOEDGETUIGEN

Joost de Vries in De Groene Amsterdammer

‘Bloedgetuigen’ heeft een dynamische hectiek die helemaal past bij de veelkoppige revolutie in het hart van de twintigste eeuw. (…) De geschiedenis vormt ons onherroepelijk, maar uiteindelijk waken we toch zelf over onze ziel. Eigenlijk doet De Boose dat wel heel mooi, heel invoelend, en laat hij zien hoe geweldig je fictie kunt inzetten in ideeëngeschiedenis.

Ewoud Kieft in NRC Handelsblad

De Booses schrijfstijl past in de verhalende traditie van de grote Russische romans, inclusief de bijbehorende filosofische discussies waarin hij de personages naar hartelust laat refereren aan Poesjkin, Dostojevski en Tsjechov. (…) ‘Bloedgetuigen’ bevat zoveel schitterends dat alle inspanning wordt beloond. (…) Een sprookjesachtige kroniek. (…) Wat op filosofisch vlak een open deur is, krijgt in de roman beklemmende contouren. ‘Bloedgetuigen’ vertelt ons iets wat we eigenlijk niet willen weten. (…) De talrijke veldslagen, massagraven en fysieke martelingen komen geregeld akelig dichtbij, vooral omdat de auteur goed doseert. (…) De eindes van alle drie de verhaallijnen laat de auteur prachtig op hun plek vallen. (…) Hoe taai deze roman bij tijd en wijlen ook is, voor zo’n veelomvattende, historisch onderlegde én gedurfde reis door de afgronden van de 20ste eeuw mag de lezer ook best wat moeite doen.

Kris Humbeeck in Gazet van Antwerpen

‘Bloedgetuigen’ is een dikke pil die alles heeft om een Vlaamse modern classic te worden. (…) Een pakkend en ontluisterend relaas. (…) JdB is een geboren verhalenmaker die erin slaagt de details van de grote geschiedenis te doen spreken. Eindelijk weer eens een Vlaamse romanschrijver die hoogst plezierig kan vertellen over de meest onplezierige dingen.

Frank Hellemans in Knack

Een wervelende parabel over de duivelse vernietigingskracht van ideologische scherpslijpers.

Gilbert Roox in De Standaard

JdB levert met ‘Bloedgetuigen’ zijn meesterproef als romancier af. (…) Een bijwijlen meesterlijk historisch panorama. (…) Zelden heeft een Vlaamse roman zoveel ambitie.

Jaap Goedgebuure in Het Financieele Dagblad

Geregeld blinken de verhalende episoden uit door een visionaire kracht die je aan je stoel gekluisterd houdt.

Walter Pauli in De Morgen

Alles aan deze uitgave ademt ambitie. (…) Magistraal geheel. (…) Een uitzonderlijk boek, uitzonderlijk complex van structuur, uitzonderlijk taalgebruik. (…) Hoe walgelijk, hoe gruwelijk, hoe pakkend of hoe ernstig de feiten ook zijn, De Boose verwoordt die per definitie in een nog exuberanter beeld.

2011-03-25T10:51:00.001+01:00

Op www.johandeboose.be kunt u lezen wat Kris Humbeeck (hoogleraar Moderne Nederlandse literatuur & Algemene literatuurwetenschap en directeur van het Louis-Paul Boon Documentatiecentrum) heeft geschreven over de roman 'Bloedgetuigen'.

2011-03-20T12:42:00.002+01:00

Hier kunt u de eerste bladzijden van Bloedgetuigen downloaden.
Het boek verschijnt officieel op woensdag 23 maart 2011.
Presentatie om 20.30 u. in de St-Pietersabdij Gent (aan het St-Pietersplein) in het bijzijn van Bruno de Wever, Kris van Humbeeck, Rik van Cauwelaert en Dirk Roofthooft.
Reserveren: pers@wpg.be

Over het vinden van waarheden (de ontstaansgeschiedenis van de roman BLOEDGETUIGEN)

2011-03-18T21:50:00.003+01:00

Bonnie is niet thuis. Bonnie is zelden thuis. Zij verdeelt haar tijd tussen Moskou en Sint-Petersburg. Ik mag in haar Petersburgse flat komen schrijven. Pestelstraat vijf. In de negentiende eeuw schreef Poesjkin hier De bronzen ruiter. Later liet Tolstoj zich bij de barbier beneden coifferen. In de twintigste eeuw woonde Anna Achmatova, Ruslands grootste liefdesdichteres, om de hoek. Ze prijkte tegelijkertijd op het nachtkastje én op de dodenlijst van Stalin. Jaag ik spoken na? Dit is een necropolis, een dodenstad. Zoals een Russische roman.

Pestelstraat vijf: de aristocratische grandeur schuilt achter spinrag, graffiti, sigarettenpeuken. De smeedijzeren liftkooi hangt reddeloos tussen twee etages. In het aquariumachtige hok van de conciërge dommelt een man met vissenogen. Hij heeft vast Poesjkin nog begroet.

Pestelstraat vijf: je kunt er een groot gala houden met steltpotige Russinnen in doorzichtige tricots, en er zou nog ruimte overblijven. In het communistische paradijs woonden hier vijf gezinnen met één wc, één bad en één fornuis. Nu azen vastgoedmakelaars op dit soort woningen om de laatste resten historisch afval eraf te schrapen en ze te verbouwen tot belvedères, bestemd voor oligarchen, het grootkapitaal, Ruslands geilste god. Ze zullen Bonnie met plezier zien opzouten, en in haar kielzog romantici als ik, die geloven in spoken en boeken.

Pestelstraat vijf: ik schrijf er hele hoofdstukken van Bloedgetuigen, sterker nog, vijf van de vierentwintig hoofdstukken spelen zich hier af, vooral tijdens de oorlog, toen Leningrad (zoals Petersburg toen heette) negenhonderd dagen lang werd belegerd en uitgehongerd door Hitler. Ik leef me in alle protagonisten in. Er is de vrouw die ballerina wilde worden, maar door revolutie, dictatuur en oorlog al wat haar dierbaar was verloor. Er is daarnaast de jonge Rus, afkomstig uit een gezin van geassimileerde Joden, wier spoor ik al heb gevolgd op de Krim, in Siberië en in Vladivostok. Ik ontmoet hem op de monumentale kerkhoven van Rusland, waar de namen van Lenin en Stalin nog steeds in één adem worden uitgesproken met de woorden ‘held’ en ‘bevrijding’.

Maar ik weet meer: die Rus hoopte om niet alleen Hitler te verslaan, maar ook de dictatuur in Rusland te breken, en hij betaalde daar na de bevrijding een griezelige boete voor: de goelag.

Dan is er de derde protagonist, afkomstig uit een stad in het onooglijke Vlaanderen uit een familie die tijdens de oorlog geloofde dat Europa uit de crisis kon worden gered, zoals Duitsland, en dat het volk van Breydel en De Coninck zelfbeschikkingsrecht zou krijgen. Ook in hem leef ik me in. Kruip ik in de huid van een personage, of neemt het bezit van me?

Met een terreinvoertuig trek ik naar het poldergebied rond Petersburg, waar de legioenen van de bezetter de stad drie jaar lang in een ijzeren greep hielden. Onder die legioenen: het Vlaamse. Ik weeg de toentertijdse idealen op de hand en verdiep me in de blinde hoop op een wereld zonder plutocratie, goddeloosheid, communisme. Ik rijd naar het dorp Krasny Bor. Na de Duitse nederlaag in Stalingrad in februari 1943 vormde de slag bij Krasny Bor, een maand later, een beslissend keerpunt. Aan Duitse kant vochten enkele honderden Vlamingen, van wie het grootste deel sneuvelde. Ik volg het spoor van een van hen. Ik heb zijn portret in mijn zak. Hij was de koerier die boodschappen overbracht van de ene naar de andere windstreek. In de kruidenierszaak vraag ik aan een jonge vrouw of ze me de weg naar de oorlogskerkhoven kan wijzen. Ze wijst in de richting van de Russische begraafplaatsen. Of ze ook weet waar de Duitse zich bevinden. Een man van middelbare leeftijd neemt me in de arm. Hij stelt me gerust in zijn langzame Russisch, zodat ik elk woord goed kan verstaan. Sergej heet hij, en hij rijdt me voor naar een vlakte buiten het dorp. De winter is pas begonnen, de grond is zompnat. Als kind heeft hij nog gezien hoe hier berkenkruisen stonden voor de gesneuvelde vijanden. Nu is alles weg. Verderop wordt een huizenwijk gebouwd. In het midden van de vlakte staat een orthodox kruis. Zowel God als de Duivel zijn overal. Sergej laat een ring zien die hij hier als kind vond. ‘De oorlog was een hel’, zegt hij, ‘voor iedereen.’ De Russen slaan de zwartste bladzijden van hun geschiedenis het liefst zo snel mogelijk om, maar Sergej wil praten. Hij herhaalt elke zin: ‘Voor iedereen.’ Hij gebruikt de woorden ‘verblinding’ en ‘verzoening’. Hij zegt: ‘We waren allemaal even dwaas.’

Ik dwaal uren rond op de vlakte, tracht me die eindeloze maart voor te stellen, leef me in in mensen aan beide kanten van het front. Later vind ik niet zo ver daarvandaan een Duits gedenkteken op een heuvel, bewaakt door een hardhorige Rus. Op die plaats zijn alle stoffelijke resten die in de buurt werden opgegraven samengebracht. In het graniet en in de boeken in het wachthuis staan duizenden namen, onder wie de Vlaming die ik zoek. In het gastenboek schrijf ik: ‘Zoekend naar de waarheid vind ik vele waarheden.’ De hardhorige man knikt. ‘Heb je gevonden wie je zocht?’ Ik knik.

Terug in Bonnies flat leg ik de componenten van mijn verhaal op tafel. Ik loop om al mijn vondsten heen, zodat ik ze van alle kanten kan bekijken. Ze zien er altijd anders uit. De waarheid bestaat niet. De grootste vraag: hoe zou ik hebben gereageerd in dergelijke omstandigheden? Er zijn vele waarheden. Ze spreken elkaar tegen. Ik wil ze een voor een met de grootste zorg behandelen. Ik kijk naar Sergejs ring.

’s Nachts kan ik de slaap niet vatten omdat de personages als spoken door de Pestelstraat lopen. Ik moet denken aan Antigone: zij mocht haar ene broer begraven, maar haar andere niet. De ene was politiek correct, de andere niet meer.

Iedereen moet begraven kunnen worden, denk ik, op een winderige heuvel of in een boek.

BLOEDGETUIGEN

2011-03-18T21:39:00.002+01:00

- Op 23 maart 2011 om 20 u. wordt Bloedgetuigen gepresenteerd in de St-Pietersabdij Gent. Kris Humbeeck, Bruno de Wever, Kris van Cauwelaert zullen praten over het boek. Dirk Roofthooft leest fragmenten voor.
- Op 18 april 2011 vindt de Hollandse presentatie van Bloedgetuigen plaats in Spui 25, Amsterdam. Harold Polis zal er praten met Johan de Boose.
- Omdat Bloedgetuigen geselecteerd is voor de Literaire Lente 2011 vinden er in april overal te lande optredens, interviews en presentatiemiddagen plaats. Alle gegevens vindt u op de website www.johandeboose.be en op de website van de Literaire Lente, die vanaf 1 april beschikbaar zal zijn. Die dag verschijnt er ook een bijlage bij De Standaard over de geselecteerde boeken, met o.a. een artikel van Johan de Boose over de ontstaansgeschiedenis van zijn roman in Rusland.

interview over de roman Bloedgetuigen

2011-01-12T15:31:00.002+01:00

Eind maart verschijnt de roman Bloedgetuigen bij De Bezige Bij Antwerpen.

Hieronder kunt u een gesprek lezen dat uitgever Harold Polis had met Johan de Boose in het najaar van 2010. Fragmenten hieruit worden gebruikt in de aankondiging van de roman.

HP: Hoe is Bloedgetuigen ontstaan? Waarom wilde je dit boek schrijven?

JdB: Ik schrijf om iets te begrijpen. De eerste stap is verwondering, nieuwsgierigheid. Vervolgens waag ik de sprong in het duister. In het geval van de roman Bloedgetuigen wilde ik de context van de Vlaamse collaboratie en het Oostfront tijdens de Tweede Wereldoorlog begrijpen. Parallel wilde ik de context van de tegenstander, de Russische soldaat in Stalins Sovjet-Unie, kennen. Daar kwam een derde fascinatie bij, die voor de slachtoffers van de blokkade van Leningrad, die drie jaar heeft geduurd.

Meteen werd het me duidelijk, dat ik deze drie situaties naast elkaar moest plaatsen, met begrip voor alle standpunten. Ten slotte legde ik mijn oor te luisteren bij de Geschiedenis zelf, die gewetenloze hoer, die van alles op de hoogte is en niets ongedaan wil maken. Vier lijnen dus, die zich parallel ontwikkelen. In de muziek noemt men dit polyfonie. Je kunt het ook zien als een diorama: alsof je als lezer uitzicht hebt op de verschillende onderdelen van het oostfrontverhaal, onderdelen die voor de personages zelf onzichtbaar blijven.

HP: Het heeft iets van een toneeldrama of een film.

JdB: Je moet je dit verhaal voorstellen als een enorme buhne met verschillende compartimenten. In elk compartiment speelt zich een bepaalde scène af. In totaal zijn er vierentwintig scènes. In het ene compartiment weet men niet wat er in de andere gebeurt. De toeschouwer evenwel (in dit geval de lezer) ziet ze allemaal tegelijkertijd. Dat wil zeggen: als hij het boek uit heeft, want eerst bekijkt hij natuurlijk één voor één elk compartiment, d.w.z. leest hij elke scène. Op het eind moet hij het gevoel hebben dat hij hoog boven de twintigste eeuw heeft gevlogen, vanwaar hij een panoramisch beeld kreeg, maar dat hij tevens op belangrijke plaatsen is neergestreken om de kleinste details, de kleinste nuances te bekijken.

HP: Is het een historische roman?

JdB: Onder andere. De historische roman begint in 1913 en eindigt in 1989. Maar het is ook een bildungsroman, waarin drie personen en hun omgeving (in totaal zijn er meer dan honderd personages) gevolgd worden tijdens de cruciale ogenblikken van hun leven. Ten slotte is de roman ook een ideeënroman, waarin de belangrijkste ideologieën van de twintigste eeuw, het fascisme en het communisme, op de korrel worden genomen, soms empathisch, soms satirisch. De verhaallijnen, die elkaar kruisen, beantwoorden de volgende vragen: wat doet een mens in bepaalde omstandigheden? Welke keuzes maakt hij? Wat zijn daarvan de gevolgen, ethisch, moreel, maar ook concreet, in het dagelijkse leven van de daaropvolgende decennia en generaties? Wat had er anders kunnen gebeuren?

HP: Je kreeg de Henriette Roland Holstprijs omdat je uiterst genuanceerd over tegenstrijdige situaties schrijft. Nuance speelt blijkbaar opnieuw een grote rol.

JdB: Mensen willen graag geloven dat de wereld zwart-wit is, dat alles duidelijk en helder is. Dat is leefbaarder, makkelijker. We maken een categorie in ons hoofd, b.v. ‘nazi’, ‘communist’, ‘collaborateur’, en daar stoppen we alles in, waarvan we denken dat het er thuishoort, of waarvan we dit gemakshalve zouden willen. Dat is vals. Er is altijd een oneindig aantal nuances. Ik voer in de roman personages op, die extreme keuzes maken, en ik doe dit op zo’n manier, dat de lezer het gevoel krijgt: misschien zou ik hetzelfde hebben gedaan. Soms levert dit een gigantische ethische spanning op. Stel je voor, dat iemand in de trein mijn boek zit te lezen en opeens tegen zijn partner zegt: ‘Die moord zou ik ook hebben kunnen plegen.’ Wat is literatuur anders dan dit? Vervolgens kun je gaan reflecteren. Literatuur verandert namelijk wél iets: niet de wereld, maar de blik van de lezer op de wereld.

HP: Collaboratie en Oostfront blijven heikele thema’s. Hoe ga je daarmee om?

JdB: Ze zijn zo heikel, dat ik heb besloten om erover te schrijven. Je moet over heikele thema’s schrijven. Waarover zou je anders moeten schrijven? Als je dit niet doet, laat je ze over aan mensen die ideologisch gewin willen halen uit geschiedvervalsing of die echt geloven dat je een bepaalde bril moet opzetten om bepaalde onderwerpen te bespreken. Sommige facetten zitten ook in de taboesfeer, b.v.: zou het beter zijn geweest indien Hitler de oorlog had gewonnen? Je moet hierover durven schrijven. Het klinkt misschien pathetisch, maar literatuur, net zoals theater en film, kan de functie van een moreel tribunaal hebben. Dat is geen ouderwetse gedachte, maar een heel progressieve, want de meeste boeken van tegenwoordig durven niet over hun eigen schaduw heen te stappen. Als schrijver moet je radicaal zijn.

HP: Je bent al jaren een verwoed reiziger. Welke rol spelen reizen in de ontstaansgeschiedenis van dit boek?

JdB: Alle plekken die ik beschrijf, heb ik bezocht: in België, Frankrijk, Duitsland, Polen, de Baltische staten, Oekraïne, Rusland, ook in Siberië, en Israël.

Ik heb er gepraat met getuigen, familieleden, nazaten, wetenschappers, kunstenaars, allemaal mensen die nauw met die streek verbonden zijn en hun mening over de geschiedenis en de Tweede Wereldoorlog hebben.

Ik heb hun getuigenissen opgetekend. Zij hebben mij hun gastvrijheid geboden. Ik geloof niet in schrijvers die een verhaal situeren in een dorpje vlak bij Sint-Petersburg, maar hun schrijfkamer nooit hebben verlaten. Je moet de genius loci hebben gevoeld, de fysieke nabijheid van de spoken van de geschiedenis, je moet de geschiedenis geroken hebben, niet alleen in de vorm van drukinkt.

HP: Je bent doctor in de Slavische talen en Oost-Europakunde. Speelt wetenschappelijkheid een rol?

JdB: Niet op een academische manier, nee, gelukkig maar! Dit is geen wetenschappelijk traktaat, maar een verhaal met de nodige suspens en sex-appeal. Maar soms ga ik tijdens het schrijven natuurlijk wel even te werk als een wetenschapper, want je mag geen onzin vertellen. Hoe pathetisch een verhaal ook is, je moet het in koelen bloede schrijven, zelfs b.v. verkrachtingen, en er komen er nogal wat voor, gebaseerd op feiten. Overigens schakel ik voor historisch delicate punten bevriende specialisten in, die mij op koers houden. Maar soms moet je ook alle remmen losgooien. Een wetenschapper mag niet gek zijn, maar een schrijver, die niet gek is, is een ambtenaartje.

HP: Schrijf je ook tijdens het reizen?

JdB: Ik schrijf altijd. Schrijven is een extreem fysieke bezigheid. Schrijven is razende beweging, ook al zit je urenlang stil. Dit boek is geschreven in Rusland, op de Balkan en in Polen, maar ook in mijn boshuis in België, waar het reizen op een andere manier wordt voortgezet, namelijk in mijn hoofd.

HP: Hoeveel traceerbare realiteit zit er in het boek, met name wat betreft de verhalen van ooggetuigen, die je hebt geïnterviewd?

JdB: Laten we zeggen dat wie zichzelf in het boek herkent, slecht gelezen heeft. Ik heb getuigenissen gebruikt zoals de boetseerder klei gebruikt. Wat heeft het kunstwerk te maken met de klei, waaruit het is gemaakt? Alles en niets. Het eindresultaat is een door mijn fantasie eindeloos bewerkte reeks vertellingen. De belangrijkste vraag, die ik me altijd stelde was: hoe zou ik reageren? Op die manier zijn de hoofdpersonages afsplitsingen van mezelf. De drie protagonisten dragen elk een van mijn drie doopnamen.

2010-12-14T14:45:00.002+01:00

De roman 'Bloedgetuigen' is af. Binnenkort publiceer ik hier uittreksels, overwegingen en beeldmateriaal i.v.m. dit boek. Publicatie in maart 2011 bij De Bezige Bij Antwerpen. Lezingen zijn nu al gepland in Vrijstaat O in Oostende en in de St-Pietersabdij Gent (in het kader van de tentoonstelling "Gekleurd verleden").
Meer informatie of boekingen voor lezingen via mijn weblog of website.

2010-10-08T23:01:00.003+02:00

Fragment uit een interview met Johan de Boose over zijn roman 'Bloedgetuigen', die in het voorjaar 2011 verschijnt.

Collaboratie en Oostfront, de centrale thema's van 'Bloedgetuigen', blijven heikele kwesties. Hoe ga je daarmee om?

Ze zijn zo heikel, dat ik heb besloten om erover te schrijven. Je moet over heikele thema’s schrijven. Waarover zou je anders moeten schrijven? Als je dit niet doet, laat je ze over aan mensen die ideologisch gewin willen halen uit geschiedvervalsing of die echt geloven dat je een bepaalde bril moet opzetten om bepaalde onderwerpen te bespreken. Sommige facetten zitten ook in de taboesfeer, b.v.: zou het beter zijn geweest indien Hitler de oorlog had gewonnen? Je moet hierover durven schrijven. Het klinkt misschien pathetisch, maar literatuur, net zoals theater en film, kan de functie van een moreel tribunaal hebben. Dat is geen ouderwetse gedachte, maar een heel progressieve, want de meeste boeken van tegenwoordig durven niet over hun eigen schaduw heen te stappen. Als schrijver moet je radicaal zijn.

2010-09-26T12:09:00.001+02:00

'Ik dacht aan de verschrikkelijke nutteloosheid van lijden. Liefde laat iets achter: de volgende generaties die ter wereld komen, het voortbestaan van de mensheid. Maar lijden? Zo’n groot deel van wat de mens ervaart, het pijnlijkste en moeilijkste deel, gaat voorbij zonder dat er een spoor achterblijft. Als je de energie van het lijden, die hier door miljoenen mensen is geofferd, verzamelde en in creatieve kracht omzette, kon je van onze planeet een bloeiende tuin maken. En wat is hier overgebleven? Verroeste scheepsrompen, wegrottende wachttorentjes, diepe kuilen waaruit ooit erts werd opgedolven. Trieste, dode leegte. Nergens een mens, want de afgemartelde colonnes zijn al voorbij, verdwenen in de eeuwige, koude mist.'
Ryszard Kapuscinski
een van de motto's van mijn roman 'Bloedgetuigen'

2010-09-26T12:07:00.001+02:00

'Verwijt mij niet dat ik mij zelf tegenspreek, ik heb het zelf al gemerkt zonder het te willen vermijden, het ligt in de dingen besloten, het zij eens en voorgoed gezegd. Hoe kan ik u een reële indruk geven van wat ik u beschrijf zonder mij zelf niet bij ieder woord tegen te spreken? Als ik minder oprecht was, zou ik consequenter lijken, maar bedenk dat, zowel in het stoffelijke als in het geestelijke, de waarheid slechts een samenstel is van zulke schreeuwende tegenstellingen dat het wel lijkt of de natuur en de samenleving slechts geschapen zijn om de bestanddelen bijeen te houden, die elkaar anders zouden verafschuwen en uitsluiten.'
Graaf de Custine
een van de motto's van mijn roman 'Bloedgetuigen'

2010-09-21T21:46:00.001+02:00

'In het elkaar nabij zijn van mensen is er een heilige grensstreep, die geen verliefdheid en geen hartstochten kunnen overschrijden.'
Een citaat van Nadjezjda Mandelstam over Anna Achmatova.
Achmatova speelt een belangrijke rol in mijn roman 'Bloedgetuigen'.

2010-08-25T21:59:00.002+02:00

In mijn roman 'Bloedgetuigen' speelt de tijd een bijzondere rol.
Over het spel van de tijd, zijn tragiek en zijn bedrieglijke dynamiek schrijft Claudio Magris onvergetelijke zinnen:

‘Het zuivere heden, de enige tijdsdimensie overigens waarin wij leven, bevat geen geschiedenis; op geen enkel ogenblik is er het fascisme, of de Oktoberrevolutie, is het tastbaar, want in die minimale fractie van de tijd is er alleen maar een mond die speeksel inslikt, een handgebaar, een blik uit het raam. Zoals Zeno de beweging van de pijl uit de boog ontkende omdat die elk moment stilstond op een punt in de ruimte en de opeenvolging van momenten niet als beweging kon worden aangemerkt, zo zou men moeten zeggen dat de geschiedenis niet wordt geschapen door de opeenvolging van die momenten zonder geschiedenis, maar door de verbanden die de geschiedschrijver legt en door hetgeen hij eraan toevoegt. Het leven, zei Kierkegaard, kan alleen worden begrepen wanneer men omkijkt, ook al moeten we vooruit kijken om te leven – ofwel kijken naar iets dat niet bestaat.’

Op een ander moment zegt hij over de tijd:

‘Zo kunnen we dus gebeurtenissen die vele jaren of decennia geleden hebben plaatsgevonden, ervaren als recent, en feiten en gevoelens die een maand oud zijn als ver verleden tijd en definitief geschrapt. De tijd maakt zich dunner of langer, trekt samen of stremt tot klonters die haast tastbaar zijn of lost op als een door de wind uiteengedreven mistbank die in het niets verdwijnt; het is alsof hij zich in verschillende en zelfs tegengestelde richtingen voortbeweegt langs allerlei banen die elkaar kruisen en zich vertakken.

2010-08-25T11:18:00.002+02:00

Claudio Magris in "Donau, biografie van een rivier":
Wij zijn allemaal opgevoed met het idee dat de Wereldgeest zich bevindt in de grote bataljons, en we zouden van Herder moeten leren, haar ook daar op te merken waar ze nog sluimert of in haar prilste jeugd verkeert - of schijnt te verkeren; misschien zullen wij nooit echt veilig zijn voordat we, bijna aan de lijve, hebben ervaren dat voor elke natie haar eigen uur zal aanbreken en dat er geen hogere of lagere beschavingen zijn in absolute zin, maar dat het een kwestie is van opeenvolging van seizoenen en bloeiperioden. Leven en lezen betekent: die 'geschiedenis van de menselijke ziel' in alle tijden en alle landen overdenken die Herder wilde achterhalen via de lotgevallen van de wereldliteratuur, zonder het idee van een eeuwige universaliteit van deze ziel op te offeren, maar ook zonder de minste van die zo verschillende, gevarieerde vormen op te offeren aan één enkel model, dat juist door die vormen tot leven is gekomen; zijn liefde voor de volmaakte vormschoonheid bij de Grieken bracht niet mee dat hij feestliederen van de Letten ging minachten.

2010-08-23T22:00:00.003+02:00

Reizend door het voormalige Joegoslavie, de Balkan en de voormalige Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie 'Kakanië' denk ik na over de geschiedenis van Europa, over de recente oorlogen en over de bloedgetuigen, die ik in mijn boek genaamd Bloedgetuigen opvoer. Recent onderzoek heeft uitgewezen dat veel jongeren niet weten wat Auschwitz betekent, of wat Koude Oorlog is, etc etc, en ik vrees dat we met een generatie onverbeterlijke stomkoppen worden geconfronteerd, die hun onwetendheid zullen uiten in nieuwe beestigheden. Ik pleit voor een uitgebreid, multimediaal, interactief, 'sexy' geschiedenisonderwijs, in alle scholen en op alle niveaus, ver beyond wikipedia, zonder gedoe en zonder intellectualisme, maar wel intelligent! Ik vrees dat ik hieraan toe moet voegen, dat dit dringend is. Geen taboes, en geen uitstel!

2010-08-05T21:28:00.002+02:00

De apotheose van de oorlog
Vasili Veresjtsjagin
1871

2010-08-05T21:21:00.004+02:00

Uit Bloedgetuigen:
Wat geboren wordt groeit door de lauwe slagregens en de afgekloven leugens heen naar zijn beroemde noodlot. Wij delen doopsuiker uit en druipen van optimisme. En dan: in gestrekte draf naar het front!

2010-07-06T21:14:00.001+02:00

Schrijven is een vorm van therapie. Soms vraag ik me af hoe al diegenen die niet schrijven, componeren of schilderen, kunnen ontsnappen aan de waanzin, de melancholie en de panische angst, die onlosmakelijk met het menselijk bestaan verbonden zijn.
-GRAHAM GREENE

2010-06-16T13:51:00.001+02:00

Alles zal worden vergeten. Het enige wat overblijft is de mensheid, die gelukkig is geworden door de misdaden die niet langer bestaan.
Wat is naar de schaal van de tijd gemeten belangrijker: een toekomst die daadwerkelijk dichterbij komt of een verleden dat steeds verder wegzinkt en waar goed en kwaad in een even grote hoeveelheid in verdwijnen, als in de opening van een smeltkroes? En welke troost bestaat er voor iemand die zijn dierbaren heeft verloren?'
(Dmitri Lichatsjov, zelfverklaard 'hoogleraar Melancholieke Filologie' in de jaren 20 in de Sovjet-Unie)

2010-06-14T23:56:00.000+02:00

2010-06-14T23:55:00.001+02:00

Fragment uit mijn roman Bloedgetuigen (verschijnt maart 2011)

Omdat een volk meer waard is dan een enkeling, marcheer ik dwars door het moeras naar het doel: Europa’s vrijheid, het einde van alle oorlogen. Wat is een mens? Kun je hem uitdraaien zoals het licht? We voeren oorlog tegen onszelf. Soms keert de rust weer en spelen we vrede, zoals we als kind oorlogje speelden. We juichen gedempt. Duizenden sterven, maar miljoenen zullen worden gered. Wij, Vlamingen, zijn binnenvetters, zuurpruimen, boeren die hun tong hebben ingeslikt. We toosten en zingen gedempt. Een soldatenziel is vervaardigd uit talrijke ingrediënten, maar doodsverachting is het belangrijkste. De vijand ruikt het verlies van doodsverachting op grote afstand. Hij snelt erop af en geeft het wat het wil: een langzaam, definitief lijden, zodat de soldatenziel zich opeens herinnert waarom de dood zo verachtelijk is.

2010-05-10T00:02:00.003+02:00

Elke dag breek ik alles af wat ik de vorige dag heb opgebouwd. Mijn roman Bloedgetuigen is een prachtig sprookje, een Bildungsroman, een ideeënboek, een filosofisch traktaat, een dichtbundel, een verzameling waanzinnige getuigenissen, een feest, een hel, iets waarmee je gaat slapen en weer opstaat, iets wat je vervloekt en omhelst... Ik probeer 4 verhalen met elkaar te vervlechten... Het duizelt me. Eminente, eloquente denkers beloven me hun steun. Misschien zijn wanhoop en onwetendheid (en hun lieftalliger zusjes hunker en nieuwsgierigheid) wel de drijfveer om zo'n boek te schrijven. Een boek moet alles bevatten. Ik denk na over een merkwaardige uitspraak: ik bestudeer het verleden niet, ik leef in het verleden. Straks word ik wakker: sommigen zijn er al niet meer, ik moet me haasten.

Ik werk aan mijn roman over het Oostfront.

2010-04-13T00:33:00.001+02:00

Ik vind foto's over het getto van Lublin.
Zie:
http://www.tnn.pl/Photos_documenting_life_in_the_Lublin_Ghetto,2622.html
Prachtige beelden.
Ik luister naar chansons van Justyna Steczkowska over Lublin.
In de Joodse kroegen van Lublin hangen de portretten van Bruno Schulz en Isaak Singer.

2010-03-31T23:47:00.003+02:00

Mijn dichtbundel "Geheimen van Grzimek" is zopas verschenen bij Meulenhoff/Manteau.
Deze bundel bevat gedichten, die ontstaan zijn tijdens mijn reizen door Oost-Europa, het Midden Oosten en Amerika.

2010-02-25T23:20:00.002+01:00

Sergej Loznitsa maakte een documentaire film over de Blokkade van Leningrad. Hij staat op youtube in 7 delen. De rauwe realiteit van een bezette stad, zonder muziek, zonder woorden.
Start hier: http://www.youtube.com/watch?v=y4RdjV28qYY of typ Blokada Leningrada.
In mijn roman BLOEDGETUIGEN, waaraan ik momenteel werk, confronteer ik 3 personages met de lezer: de bezetter, de verdediger en het slachtoffer. Ik probeer voor elk personage sympathie te voelen, of noem het empathie, zoals een acteur dit doet als hij een rol moet spelen. Mijn grootste sympathie gaat op dit moment uit naar het slachtoffer, een vrouw in het bezette Leningrad, die alle mogelijke ellende meemaakt. Als je denkt: dit is het ergste, erger kan het niet, is het eigenlijk pas begonnen.

2010-02-08T21:52:00.002+01:00

Sint-Petersburg, vlak na de oorlog.
Maar het is tegelijk volop negentiende-eeuws, verwoest.
En het is hedendaags.
Ik schrijf een hoofdstuk over de zogenaamde blokkade van Leningrad, de 900 dagen durende bezetting door het leger van Hitler. Alles gezien vanuit het perspectief van deze gemeenschappelijke woning, waarin op een bepaald moment vijftig mensen woonden.

2010-02-08T21:48:00.001+01:00

Schrijvend bevind ik me in deze ruimte en in de tijd die duidelijk door het beeld gesuggereerd wordt.

Studiemateriaal voor "Bloedgetuigen"

2010-02-04T21:42:00.003+01:00

-Een schrijver in oorlog, door Vasili Grossman
-Ivans oorlog, door Catherine Merridale
-Het hof van de rode tsaar, door Simon Montefiore
-Fotoboeken, gevonden op de boekenmarkt op het Spui in Amsterdam, over het Oostfront

Het werk van Dmitri Sjostakovitsj neemt me helemaal in beslag. Het vertelt hetzelfde verhaal als wat ik wil zeggen in "Bloedgetuigen", zowel de bijna naieve filmtracks als het serieuze werk. Sjostakovitsj raakt me diep in mijn ziel, hij raakt mijn boek diep in zijn ziel.

Ivans oorlog

2010-01-09T13:43:00.002+01:00

Catherine Merridale, Britse academica, schreef Ivan's War (Ivans oorlog) over het Rode Leger tijdens WOII. Ik lees het boek met ontzetting: de informatie die zij heeft verzameld slaat me met verstomming. Zij heeft ruim 200 veteranen geinterviewd. Alles is gebaseerd op nauwkeurig onderzoek. Sommige bronnen werden pas lang na de val van de Sovjet-Unie vrijgegeven. Een aanrader voor wie wil weten wat er zich binnen het Rode Leger heeft afgespeeld. Veel van mijn vermoedens worden bewaarheid; het Rode Leger was een complete rotzooi, en een mensenleven speelde geen enkele rol, zelfs niet in de eigen gelederen. Ik verneem dat Jessica Gorter een documentaire film aan het maken is over de Blokkade van Leningrad (zij maakte eerder de schitterende film 'Piter') en dat zij tot dezelfde conclusies komt. Ik praatte met haar tijdens mijn verblijf in Petersburg. Ik vind vergelijkbare getuigenissen op Ruslandverafennabij, een weblog van tolk/vertaler Egbert Hartman. In mijn boek 'Bloedgetuigen', dat ik nu aan het schrijven ben, speelt de situatie van het Rode Leger (naast die van het Duitse leger, met name van de Vlamingen die in het Vlaams Legioen vochten) een sleutelrol. Hoe meer ik me verdiep in de Tweede Wereldoorlog, hoe meer verrassende feiten ik ontdek. Er zijn nog steeds erg veel zaken die verstopt zitten achter vals heroisme en taboes.

2009-12-21T10:14:00.002+01:00

Zoals de artsen die aan kinderen een bitter

drankje met alsem geven, vooraf de bekerrand

bestrijken met een zoete laag van gele honing,

zo ga ik ook tewerk. Daar deze leerstof meestal

weerzin veroorzaakt als zij niet bewerkt is.

(Titus Lucretius Carus, 'De natuur van de dingen' 1, 936-43)

2009-11-21T00:04:00.002+01:00

Sint-Petersburg: caput mundi of anus mundi?

2009-11-06T09:44:00.002+01:00

Sint-Petersburg is de samenvatting van Europa, gemaakt door Rusland, dat wil zeggen mateloos, sentimenteel en krachtdadig. Sint-Petersburg bezoek je niet, Sint-Petersburg bezoekt jou. Is verslavend, zelfs als je er al lang genoeg van hebt. In Sint-Petersburg is er niets Russisch, en dit is juist zo Russisch. Je smeekt: laat me met rust, als tegen een opdringerige bedelaar of een stalker. Hoe meer je het van je afschudt, hoe meer het zich in je systeem, in je lichaam nestelt: een aandoening, een schimmel, schaamteloosheid, een soort liefde - diepgeworteld - of haat, maar dat is dezelfde categorie, namelijk die van het allesverslindende.

Dubrovnik & de tragische tegenstelling

2009-11-06T09:40:00.002+01:00

(Ik bevind me in Sint-Petersburg voor research i.v.m. mijn roman 'Bloedgetuigen', maar ik denk aan Dubrovnik, waar ik vorige week was)
Ik heb me nooit van de indruk kunnen ontdoen dat Dubrovnik een gigantisch columbarium is, een labyrintisch massagraf, de begraafplaats van de beschaving. In die zin is het ook de versteende versie van het onderbewustzijn, de gepetrifieerde onderbuik, daar waar alle frisse en onfrisse schimmen van de geschiedenis rusteloos blijven rondhangen, omdat ze nergens anders welkom zijn. Elke schim – het moeten er duizenden zijn – neemt na middernacht, als de domme mensen slapen, de vorm aan van een katachtige. Ik ben in het midden van de nacht vaak door de stegen gelopen met de reële angst dat zo’n gretige katachtige me zou bespringen om mijn ziel te roven, zodat zij weer een normaal leven zou kunnen leiden.
Ik ben er nog steeds niet zeker van of Dubrovnik aan het begin of aan het eind van het leven staat. Misschien is mijn verwarring onbelangrijk omdat de dingen sowieso een kringloop vormen. Het zou er dus gewoon van afhangen welke kant je opkijkt: vooruit of achteruit.
Maar het belangrijkste gevoel dat me bekruipt in deze stad is het gevolg van een onverzoenlijke en tragische tegenstelling: in Dubrovnik ben je vrij, onoverwinnelijk, de meerdere van de natuur (in tegenstelling tot Venetië, dat er de slaaf van is) en van elke potentiële vijand, bruisend van leven en liefde – en tegelijk ben je er meer dan waar ter wereld ook van bewust dat het hele bestaan een gevangenis is, een troosteloze plek, bewaakt door onverwoestbare krachten. Dubrovnik is een paradijs én een doodkist.
Onnodig te zeggen dat dit een magnetisch effect heeft, omdat het leven zich nergens beter heeft laten samenvatten.

2009-10-08T14:35:00.001+02:00

Wij vernietigen onszelf (en zullen binnenkort ons hele geslacht hebben weggevaagd) juist vanwege de ‘hogere verlangens’ die in ons huizen: vanwege de religieuze ziekte. Vanwege de brandende noodzaak ‘gered’ te worden. Vanwege het bezeten zijn van de verlossing. Wat is het bezeten zijn van de verlossing? Niets anders dan een verhulling van de totale afwezigheid van een elementair talent om te leven. Het talent waarmee elke kat begiftigd is. (Amos Oz in ‘Black Box’)

2009-09-25T23:47:00.002+02:00

Eenvoudige tip, complex adres:
http://images.google.be/imgres?imgurl=http://www.presidentoftheglobe.nl/images/chlebnikov.jpg&imgrefurl=http://www.presidentoftheglobe.nl/sub.php%3Fparent%3D2&usg=__Lisc57fa3evnLNA_J2bCELeipbk=&h=312&w=200&sz=18&hl=nl&start=2&sig2=_HKaVgGox4Q9bw_CkBQ0Bw&um=1&tbnid=xOTi0eKHvR94rM:&tbnh=117&tbnw=75&prev=/images%3Fq%3Dchlebnikov%26hl%3Dnl%26client%3Dfirefox-a%26channel%3Ds%26rls%3Dorg.mozilla:nl:official%26sa%3DN%26um%3D1&ei=Eim9StuKL4bc-QaTlqA5
(Overigens is de hele website interessant.)
Maar het is de moeite waard: gedichten van Velimir Chlebnikov, president van het universum, uitvinder van 'za-oem', een taal voorbij het rationele. Leermeester van Majakovski.

2009-09-19T23:21:00.003+02:00

Leef me in in een jonge ballerina in Sint-Petersburg in 1910. Haar moeder leest in de krant dat Tolstoj is gestorven. Haar vader is een arts maar wil schrijver zijn. Een mysterieuze man komt zijn droom vertellen, die doet denken aan Nietzsche's Waarzegger. Tegen een achtergrond van dreiging en revolutie speelt zich een schijnbaar vrolijk tafereel af in een literair cabaret, waar alle latere vijanden met elkaar nieuwjaar vieren.

2009-09-17T23:07:00.002+02:00

Stapel boeken geïnventariseerd:
-Richard Lourie: De Autobiografie van Stalin. Bloedstollend als een thriller.
-Gerard Walschap: Zwart & Wit. Ontroerend getuigenis, een vloekend boek. Zakdoekmoment.
-Nina Berberova: Cursivering van mij. Inzage in de coulissen van de twintigste eeuw in Rusland.
-Allan Bullock: Hitler & Stalin. Wringt zich niet in allerlei bochten om het mechaniek van de moordmachine bloot te leggen; revelatie zonder ideologie.
-Karel van het Reve: Rusland hoe het was (foto's en commentaar 80 jaar Rusland, 1852-1932). Eindeloos kijk- en leesplezier, toevallig gevonden op de boekenmarkt op 't Spui in Amsterdam. Je kunt er helemaal in opgaan, als in een stripverhaal.
-Verder inspiratie gehaald uit het betoog van Dirk van Bastelaere, vanmiddag in het Letterenhuis in Antwerpen, over tekst en context, modernisme, post-modernisme en kritische lectuur.
Mijn roman: status questionis
-4 verhaallijnen uitgetekend. 2 hoofdstukken geschreven, behorend tot eenzelfde verhaallijn. Toon gezocht en gevonden. Dat is de crux. Op zoek naar de toon van het tweede verhaal: afdalen in het begin van de 20ste eeuw, op diverse plaatsen. Verslind alle lectuur, youtube, documentaires, getuigenissen, brieven, foto's, cabaret, opera...
-Reis naar Rusland voorbereiden: heb appartement gevonden, oud, groot, centraal in Sint-Petersburg, vlak bij het Smolny klooster. Hunker naar reizen. Krijg de zegen van mijn goede vriend, een orthodoxe priester & wodkaliefhebber, met wie ik het heb over hoe ikonen naar je kijken (hij heeft de Beagle ingewijd vorige week!).
-Verken extreem-links en extreem-rechts. Een evenwichtsoefening.

2009-09-01T23:27:00.002+02:00

http://kizhi.karelia.ru/journey/index.htm
Op deze website (volledig in het Russisch, maar met wat klikken vindt u wel wat u zoekt) kun je een virtuele wandeling maken op Kizji, een van de mooiste eilanden in Karelië, in de Finse Golf, vlak bij Sint-Petersburg. Er is verdacht veel toerisme, maar toch heeft het zijn authenticiteit bewaard. Meer dan een bezoek waard.
In het najaar ga ik o.a. hier naar sporen van de Tweede Wereldoorlog zoeken.

2009-08-26T23:40:00.002+02:00

Louis-Ferdinand Céline: Reis naar het einde van de nacht.
Louis-Paul Boon: Mijn kleine oorlog.
Hugo Claus: Het verdriet van België.
Ik bestudeer het verband tussen deze 3 magistrale boeken.
Een voorbeeld van Célines misantropie:
"Als de kou en het werk ons even met rust laten en hun wurgende greep verslappen, ontdek je in de blanken hetzelfde als wat je op een vriendelijk strand ziet wanneer het eb wordt: de werkelijkheid, afgrijselijk stinkende plassen, krabben, aas en uitwerpselen."
Ik denk na over het begrip "opportunisme". Verbijsterend toepasbaar.

2009-08-24T22:41:00.002+02:00

Marguérite Yourcenar, zonder twijfel een van de grootste schrijfsters aller tijden, kruist mijn pad. In "Het genadeschot", een bloedstollende novelle die vele malen aangrijpender is dan Jonathan Littells "Welwillenden" (met gedeeltelijk hetzelfde thema, vandaar mijn vergelijking) schrijft ze: 'In het raderwerk van de oorlog beland, volstond ik ermee zoveel mogelijk de rol van het radertje te spelen en zo weinig mogelijk die van de verbrijzelde vinger'; '...wij, overtuigd dat we het veel beter zouden doen dan de anderen, zonder te vermoeden dat we alleen maar voor andere catastrofen en dwaasheden waren voorbestemd'; etc.

2009-08-10T01:27:00.002+02:00

In de oksel van Zuidoost-Europa, Volosko (Opatija, Kroatië). Vakantie, maar tegelijk kan ik het niet laten naar de sporen van de recente Balkanoorlog te zoeken. Logeer in het huis van een Bosniër die in Kroatië, in het voormalige Habsburgse kuuroordengebied, fortuin gemaakt heeft. Gisteren was er concurrentie tussen een plaatselijke rockband op het strand en mijn Bosnische huisbaas. Ik denk na over de identiteit van de Belg. Verdiep me in de details van Vlaamse soldaten aan het Oostfront in de Tweede Wereldoorlog. Vind overal parallellen. Denk na over mijn gesprekken met Frank Westerman over het verschil tussen fictie en non-fictie. Ik zit nu helemaal in fictie. Het laat me niet los. Dankzij fictie kan ik afdalen, onjuist zijn, irrationeel zijn, liegen. Hoe meer ik lieg, hoe meer de verbeelding haar werk doet, hoe meer de waarheid aan het licht komt. Die paradox jaag ik na. Ik ga een ongelooflijk verscheurend boek schrijven. Er zal een scheidslijn dwars door mijn lichaam lopen, en ik ga die lijn koesteren.

2009-07-28T22:32:00.002+02:00

Ik rouw om Michaël Zeeman. De laatste keer zagen we elkaar op een terras in Brussel. We dronken koffie en cognac. Hij stopte zijn pijp en vertelde over die keer dat hij tabak uitwisselde met Günter Grass. We schreven elkaar lange mails: over het begrip 'collaboratie' bijvoorbeeld. Hij wist dat ik een roman over het Oostfront aan het schrijven was en hielp me aan informatie. Zijn belezenheid was enorm. Ik bewonderde hem. Ik zal je missen, Michaël. Ik hoop van harte dat het hiernamaals een behoorlijke bieb heeft en dat je je daarin kunt vermaken. Over vele jaren hoop ik je daar te ontmoeten om koffie met cognac te drinken en over Claudio Magris te praten.

2009-07-26T00:02:00.001+02:00

'Ik ben schuldig en u niet, mooi zo. Maar u zou toch in staat moeten zijn tegen uzelf te zeggen dat u ook zou hebben gedaan wat ik deed. Misschien met minder inzet, misschien ook met minder wanhoop, maar toch op de een of andere manier. De moderne geschiedenis heeft intussen afdoende bewezen dat iedereen, of vrijwel iedereen, in een bepaalde combinatie van omstandigheden doet wat hem wordt opgedragen: en neemt u mij niet kwalijk, maar er is weinig kans dat u een uitzondering bent, net zo min als ik. Als u geboren bent in een land en in een tijd waarin niemand uw vrouw en kinderen komt vermoorden, en waarin ook niemand u komt vragen andermans vrouw en kinderen te vermoorden, prijs dan de Heer en ga in vrede. Maar vergeet dit nooit: u hebt misschien meer geluk gehad dan ik, maar dat maakt u nog niet tot een beter mens.'
(Jonathan Littell in: 'De welwillenden')

2009-07-22T21:08:00.002+02:00

Wie wil weten hoe het er in de gemeenschappelijke woningen in Sint-Petersburg aan toeging onder het communisme: zie de schitterende website http://kommunalka.colgate.edu/index.cfm met filmpjes en Engelse vertaling. (U vindt de link ook via de website van Knack.)
Maar ik verdiep me in duivelsverhalen, vooral als ze gedrenkt zijn in de weeë dromen van jonge mensen die gewagen van een 'roeping'. Augustinus passeert de revue. Ik verslind Safranski over 'Het kwaad'.
Kent u Dostojevski's verhaal van de Grootinquisiteur? Het lijkt wel of Dostojevski hierin een portret van Hitler heeft opgehangen, lang voor Hitler was geboren.
Een citaat over de duivel:
'De duivel verschijnt in de opgezweepte natuur, in stormen, aardbevingen, in lawines die zich met donderend geraas omlaag storten, in omvallende bomen, in de springvloed. Hij verschijnt als hond, als zwarte kat, als raaf en gier, in menselijke gedaante met een bokkenpoot, in een wolk van stank. Soms gaat hij in het zwart gekleed en is hij slank, dan weer wentelt hij zich kogelrond door de modder. Hij kan vliegen en komt door de schoorsteen. Als succubus ligt hij tussen de mannen en zorgt dat ze zich niet meer kunnen voortplanten en dat hun de lust vergaat. Als incubus ligt hij op de vrouwen en zorgt dat ze geil worden. Hij personifieert al het verkeerde; de heksen laat hij zijn achterste kussen, het onzevader bidt hij achterstevoren. De duivel wordt Gods vijand, maar toch eist ook hij het godsgeloof voor zich op. Je kunt niet in de duivel geloven zonder ook in God te geloven. De duivel ontmoet je zogezegd halverwege God.'

2009-07-18T22:54:00.002+02:00

Churchill in Londen. Zijn bunker, vanwaar hij het bevel voerde.
De controversiële betekenis van Churchill.

2009-07-10T20:59:00.002+02:00

Wat zijn de wortels van het antisemitisme? Hoe kon het leiden tot de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog? Ik verzamel interviews van mensen die er antisemitische standpunten op nahouden. Sommigen ontmoet ik dezer dagen. Walging. Tegelijk lees ik De Welwillenden van Jonathan Littell. Ik doe research naar de Protocollen van Zion, een vals document dat aan de basis lag van het fascisme. Ik bouw een dostojevskiaanse dialoog tussen mensen met totaal verschillende standpunten. Mijn roman ziet er nu uit als een honingraat: met talrijke hokjes die moeten worden gevuld. Elk nieuw element is een trouvaille. Ik heb een voorkeur voor de meest verborgen trouvailles, die zelfs nergens op het internet te vinden zijn.

2009-07-05T22:47:00.002+02:00

Op 31 juli 1943 vertrok een groep Oostfrontstrijders vanuit het Sint-Pietersstation van Gent naar het oosten. Op deze foto fascineren me de meisjes: hun uniform, hun gestrekte arm, hun groepsgevoel. Ik stel me hun gesprekken voor, onderling, en hun herinneringen aan de jonge mannen (broers, vrienden, neven, ooms?...), 'alsof ze leven op verre, vrolijke oevers'... zoals een dichter schreef. Ik kan het Sint-Pietersstation in mijn geboortestad nu niet meer bezoeken zonder hun stemmen te horen. De meisjes zijn vermoedelijk ongeveer zo oud als mijn moeder op dat ogenblik.

2009-07-01T17:00:00.002+02:00

De laatste dagen van Pompeï (een schilderij van Karl Brjoellov uit 1830).
Op zoek naar gelijkenissen tussen calamiteiten: oorlogen en natuurrampen. Het mechaniek van de vernietiging.

2009-06-30T22:35:00.002+02:00

De geschiedenis van het verkrachten. Verkrachting als wapen. Als teken van overwinning. Als uiting van macht. Als ultieme roes.
Zie: de antieken, de bijbel, oorlogen, Goya (beeld).
Schrijven: de apologie van alles, misdaad, het in alle opzichten 'oncorrecte'.

2009-06-28T22:59:00.000+02:00

Probeer de twintigste eeuw te zien in één oogopslag.

Syberberg.de

2009-06-26T22:34:00.001+02:00

Heb me ondergedompeld in 'Ivans kindertijd' van Tarkovski en in de films van Syberberg op www.syberberg.de. Goed voor enkele tientallen uren complete verbijstering.

Bloedgetuigen vervolg..

2009-06-26T22:25:00.002+02:00

De jaren dertig van de twintigste eeuw: een mand vol krabben. De rigoureuze scheidslijn tussen links en rechts, conservatief en progressief, nationaal-socialistisch en socialistisch, racistisch en antiracistisch etc. bestaat niet. Ik ontdek andere krachtlijnen, veel grilliger dan men zou denken. Ik bewonder 'Het verdriet van België' van Hugo Claus omdat het ook al zo'n capricieus, complex beeld geeft van de vooroorlogse tijdsgeest en de chaos van de oorlog die erop volgde. Ik doe bovendien enkele spectaculaire ontdekkingen, die ik hier niet neerschrijf omdat ze tot de essentie van mijn boek 'Bloedgetuigen' behoren. Geschiedenis is een zorgvuldig gesloten kist; als je wilt weten wat er echt gebeurde, moet je hard zoeken naar de sleutel. Als de Tweede Wereldoorlog al zo'n complex gegeven is, wat moeten al die andere oorlogen dan niet zijn geweest... En de huidige oorlogen... Wij zijn onwetenden. Ignorabimus, 'wij zullen het niet weten'. Maar wij proberen. Dag na dag, uur na uur.

2009-06-23T21:13:00.003+02:00

Ik zoek gradaties van wreedheid.
Ik verzamel de gruwelijkste details van de Twintigste Eeuw.
Ik tracht door te dringen tot de geringste nuance, zodat er geen enkel overzicht meer is, geen gelijkenissen meer tussen de talloze deeltjes waaruit een situatie bestaat, en uiteindelijk ook geen verschil meer.
Ik pas de kwantummechanica toe op een verhaal: ik ontleed atomaire deeltjes.
In de stapel boeken zie ik: Ivo Michiels, David Mitchell, David Grossman, Anatoli Mariëngof...

Journaal Bloedgetuigen

2009-06-22T22:46:00.002+02:00

Hoe kun je je inleven in mensen die extreme keuzes hebben gemaakt - keuzes die hen de dood hebben ingedreven, terwijl ze hunkerden naar vrijheid?
Hoe kun je dit doen als je weet dat de keuzes van elk van deze mensen afzonderlijk in alle opzichten tegengesteld waren?
Er is een hele stamboom nodig van elk van deze mensen, waarin ieder onderdeel tot in de kleinste bijzonderheden wordt verklaard. Misschien kan dit inzicht, overzicht, begrip bieden. Ten slotte moet ik kunnen zeggen: als ik in dergelijke omstandigheden had geleefd...
En de lezer, hij stemt ermee in.

Citaat uit 'Leven en lot' van Vasili Grossman (1960), een roman over Stalingrad

2009-06-22T15:44:00.003+02:00

Hier stond ze dan, een oude vrouw, die leefde en wachtte op het goede en bleef geloven, die bang was voor het kwaad en vol zorg om de levenden, die geen onderscheid maakte tussen de levenden en de doden. Hier stond ze en keek naar de ruïne van haar huis en bewonderde de lentehemel zonder zelfs maar te weten dat ze hem bewonderde. Hier stond ze en vroeg zich af waarom de toekomst van de mensen van wie ze hield zo vaag was en waarom ze zoveel vergissingen gemaakt hadden in hun leven. En ze merkte niet dat in die onduidelijkheid, in die nevel, dat verdriet en die verwarring ook een antwoord lag, en duidelijkheid, en hoop, en dat ze wist en met haar hele ziel begreep wat de zin was van het leven dat haar en haar dierbaren ten deel was gevallen. Ze merkte het niet, hoewel noch zijzelf noch een van hen kon zeggen wat hun te wachten stond, en hoewel ze wisten dat een mens in verschrikkelijke tijden niet langer de schepper is van zijn eigen geluk en dat het aan het wereldnoodlot is om een mens te begenadigen of te straffen, tot roem te verheffen of in ellende te storten en tot kampstof te maken, het wereldnoodlot, de geschiedenis, de toorn van de staat...

2009-06-22T14:01:00.000+02:00

Sovjet-Unie: naaktstrand

Journaal Bloedgetuigen

2009-06-22T11:44:00.001+02:00

foto van Viktor Bulla: Leningrad 1937.

Journaal

2009-06-22T11:30:00.003+02:00

Vanaf nu wil ik op mijn weblog een journaal bijhouden van mijn belangrijkste activiteiten als auteur. U kunt volgen hoe ik stap voor stap te werk ga, dag na dag, of als ik op reis ben en geen toegang tot het internet heb, na verloop van enkele weken. Het is een logboek waarmee ikzelf en mijn lezer zullen kunnen traceren hoe een boek tot stand is gekomen. Zelf ben ik altijd verbaasd hoe dat gaat, hoe uit die enorme chaos een constructie groeit. Het journaal kan bestaan uit aantekeningen, woorden, flarden van een gedicht, maar ook uit foto's of filmpjes, links op het internet, geluid.
Tegelijk kan dit journaal mensen inspireren, en misschien leveren zij me op hun manier materiaal aan, dat nuttig is voor mijn constructie.
Het boek waaraan ik werk heeft als werktitel Bloedgetuigen. Het gaat over het oostfront, over de waanzin van ideologie en oorlog. Het verhaal van een Vlaamse vrijwilliger die naar het front in Leningrad vertrekt wordt geconfronteerd met het verhaal van een Russische soldaat in dienst van Stalin. Op een derde spoor volg ik het leven in het bezette Leningrad. Het idee voor deze roman ontstond bijna 30 jaar geleden. Een drietal jaren geleden heb ik het plan opgevat om hem te schrijven. Op dit moment werk ik er al een half jaar aan. Over een jaar moet hij af zijn.

Presentatie 'De poppenspeler en de duivelin' in Amsterdam

2009-06-08T14:25:00.003+02:00

Op 11 juni 2009 om 17 u. wordt mijn boek 'De poppenspeler en de duivelin, reis naar de schimmen van Kroatië' gepresenteerd in boekhandel Pegasus in Amsterdam (Singel 367, vlak bij Spui). Een van de belangrijkste Kroatische auteurs, Dubravka Ugresic, zal hierbij aanwezig zijn.

2009-05-21T16:20:00.003+02:00

"De poppenspeler en de duivelin, reis naar de schimmen van Kroatië" (Meulenhoff/Manteau) wordt op 2 juni 2009 om 20 u. officieel gepresenteerd in boekhandel Passaporta, Dansaertstraat Brussel. Inleiding: Kristien Bonneure.
(In samenwerking met het Fonds Pascal Decroos, het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten, het Fonds voor de Letteren en Het Beschrijf.)

2009-04-10T16:08:00.001+02:00

Binnenkort verschijnt mijn boek "De poppenspeler en de duivelin, reis naar de schimmen van Kroatië" (Meulenhoff/Manteau).
Als amuse-gueule het motto, geschreven door Juli Zeh:
Zegt de mensheid tegen zichzelf: we willen niet alleen tussen dak en vloer leven, tenslotte bestaan we niet alleen uit vlees en botten. De schoonheid en orde van de steden moeten onze zielen weerspiegelen zoals ze zijn: in orde en mooi. Dan bouwt de mensheid eeuwenlang monumenten en symbolen om erin te leven, maakt een beeltenis van zichzelf van hout en steen. En op dat moment begint het al te giechelen binnen in de huizen, zodat het schalt tussen lege woonkamermuren. Na vijfhonderd jaar geeft de mensheid een klap midden in haar moeizaam vervaardigde spiegel zodat alles versplintert en breekt. Staart verbijsterd in de scherven en ziet tronies waar gezichten waren.

2009-01-19T13:20:00.001+01:00

Mijn gedicht "Niemand hoort het graag" uit de bundel "De vrijheid van zwijgen" is genomineerd voor de Herman-de-Coninck-publieksprijs 2009.
Van 19 tot 23 september kun je je stem uitbrengen op een van de volgende websites: www.canvas.be, www.boek.be of www.radio1.be.

Op 29 januari wordt de winnaar bekendgemaakt in de Arenbergschouwburg in Antwerpen.

Dank voor je stem!

Midden in het woord...

2008-12-29T22:17:00.003+01:00

Midden in het woord wakker geschud worden. Het uitspreken van een woord als het maken van een reis. Het woord zien als een teken in een ander alfabet, dat je net hebt geleerd. De meeste woorden vermijden als ze te exact iets bedoelen. Het woord gebruiken als springschans, het gevaar meegeteld. Het woord niet zien als het begin van een oorlog, maar als vervanging ervan. Van het woord afzien als het niet meer is dan een blinde vlek. Het woord weigeren als het begin en eind wil zijn. Het woord niet kunnen aanbidden zonder het te verachten. Het woord zien als een teken in een ander alfabet, dat je helemaal niet kent.

Over utopie

2008-12-18T00:36:00.000+01:00

Poëzie heeft vele armen. Er zou een vangarm naar het schoonheidsideaal kunnen leiden. Niet de vulgaire dwingelandij in de vorm van propaganda voor anorexia, waar veel reclameboodschappen op lijken, maar de utopie die misschien wel groter is dan de som van alle idealen die wij bij elkaar dromen. Na de verbrokkeling van ideologie en godsdienst - maar wie weet slaagt een gestoorde geest er ooit nog wel in om met die brokstukken een nieuwe kathedraal te bouwen, met alle desastreuze gevolgen vandien - is de poëzie (vergeten, jawel, maar niet dood) het nieuwe streven. Ik bezocht ooit plaatsen waar verschillende valwinden tegen elkaar opbotsen en een draaikolk van lucht teweegbrengen. In het oog van die kolk heerst betrekkelijke rust, al blijft het uitkijken. Laten we de hierboven beschreven poëzie noemen: een draaikolk van utopieën. Is er menselijk leven mogelijk in het oog van een storm? Die vraagt klinkt als: is er leven mogelijk in de hut van Chaplin, die half boven een afgrond hangt terwijl de clown vrolijk heen en weer loopt? We hebben niet te kiezen. De poëzie is een zwak maar waardevol reddingsmiddel.

Uit: DE VRIJHEID VAN ZWIJGEN (2)

2008-12-14T01:28:00.002+01:00

'Demonen genoeg, ze lasteren,
zetten de wereld stil, dwingen me
hun woorden neer te schrijven.
Ik denk dat ik gehoorzaam.

Ze zeggen, iedereen wil iedereen
dood, vergeet de boeken
en de boodschap, vergeet
de rozen als het huis brandt.

Ze zeggen, wat je zeker weet
bestaat niet meer, begraaf
je geld, je god, je ziel,
je oudemannenjas.

Ze wenken, wroeten in mijn
denken, zwaaien met hun kont.
Onder hun plunje glinstert
een appelvormig springtuig.

Ze zeggen, het is zo voorbij,
het is niet moeilijk om de wereld
te verbeteren. En ze spelen, wikkelen
de dikke lont om witte vingers.

Ik, die over geuren wilde schrijven,
over weegbree en koningskruid,
over oude meesters en zinnepoppen,
ik schrijf de taal van schoften.'

(Deze bundel is genomineerd voor de Herman de Coninckprijs 2009)

Uit: DE VRIJHEID VAN ZWIJGEN

2008-12-13T00:10:00.001+01:00

Het is verboden land, omdijkt
Met vrees.

We komen in de schemer aan
Als afgedreven,
Niemand wacht ons op.

We slapen op de wal,
Laten brood en laarzen achter,
Verliezen onze naam.

Die lange nacht dromen we
Van iemands hand die
Koorts koelt of die wurgt.

Morgen – met de jonge kraaien,
Morgen – naakter dan de eerste mens,
Morgen zetten we de angst tussen haken.

We zullen smeken, maar het is te laat.

We zullen lopen op verboden wegen
Door de brandlucht en de nevel
Naar het plankenhuis vol bokkenvlees en zuurdeeg.

We zullen waken bij de muur vol
Kogelgaten van de laatste oorlog,

Bij het raam waarachter iemand zwaait
Met de besterde Europese vlag,

Of met een geladen buks.

("De vrijheid van zwijgen" is een dichtbundel die werd uitgegeven door het Poeziecentrum Gent in januari 2008. Deze bundel is op 11 december 2008 genomineerd voor de Herman de Coninck-prijs. Uitreiking op gedichtendag 2009.)

Blaam verplicht

2008-11-16T21:19:00.001+01:00

In Somalië deed een meisje van dertien aangifte bij de politie van een viervoudige verkrachting. Ze werd gearresteerd en ter dood veroordeeld voor overspel. Men begroef haar tot aan haar nek in het zand en stenigde haar dood. Toen ze werd uitgegraven, bleek ze nog te leven. Men groef haar opnieuw in en bleef met stenen gooien tot ze helemaal dood was. De vernedering, de pijn, de totale verbijstering en de primairste en imbecielste lust, dierlijke waanzin. Soms vraagt men een dichter: ‘Kun je daarover schrijven?’ Ja zeggen is verwaand. Nee zeggen is indolent. De schouders ophalen is het tegendeel van liefde. Maar blaam verplicht.

Echo's van gesprekken in Brussel, Luik, Ramallah en Jeruzalem

2008-11-14T22:21:00.002+01:00

Harde, vermoeiende, laaiende gesprekken met enkele Palestijnse auteurs in Brussel over: waar bevinden we ons, wie zijn we, wat bindt of scheidt ons? Een hoog poëziegehalte. Echo’s: ‘Ik was in Sarajevo, Leningrad, Ieper, de States, de Kaukasus, Israël.’ - ‘En Palestina?’ - ‘Palestina bestaat niet. Palestina is een uitvinding.’ Ik denk aan andere uitvindingen: de Balkan, Afrika, België. Iemand vraagt: ‘In vredesnaam, waar ben ik?’ Iemand anders zegt: ‘Jezus was de eerste Palestijn.’ Ik hoor weer het gesnor van vliegers, gemaakt van kleurrijke papiersnippers, boven Ramallah. Ik hoor getoeter in de enige stad ter wereld zonder MacDonald’s. Iemand zegt: ‘Ik slaap niet. Ik kan niet slapen. Slapen is een deel van de schuld.’ Wie slaapt wordt gewekt door de muezzin die de shahadah herhaalt. Ik hoor zijn echo tegen de heuvels, tegen vijandige muren van hagelwitte kolonies. Iemand zegt: ‘Mijn rijk is gebouwd op de hardste steensoort, genaamd Angst.’ Ik herinner me: hoe ik struikelde over vergeten liefdes, gebroken beloften, late spijt. Hoe ik doolde door steden, Hebron, Jeruzalem, Bethlehem, steden waar mijn hart allang wilde wonen, steden die allang in mij woonden, steden die zonder mij onvolledig waren, steden zonder wie ik onvolkomen was. Ik herinner me dat ik ze rook. Ik juich: ‘Ik ruik Jeruzalem!’ - ‘Wie Jeruzalem ruikt, voelt zich gerust.’ Toen ik Jeruzalem rook, was ik gerust.
(met dank aan Nathalie, Najwan, Walid, Thomas, Kenan en Isabelle)

Bericht uit Pula, Kroatië

2008-09-22T21:56:00.002+02:00

Ouder worden betekent: meer en meer de in puin gevallen zekerheden uit het verleden niet tot nieuwe zekerheden kunnen herbouwen.
Ik reis door Kroatië, steek grenzen over (naar Slovenië, Italië, Bosnië-Hercegovina, Servië en Hongarije) en word steeds opnieuw hiermee geconfronteerd. Dit is de gebroken spiegel van Europa. Ik jaag op schimmen, ik graaf de lijken op. Iemand moet het doen.

Bericht vanaf de Atlantische Oceaan

2008-08-17T06:47:00.001+02:00

Ik kan alleen aarden in een grensgebied. Er moet altijd een grens in de buurt zijn. Dat heeft natuurlijk te maken met mijn Belgische afkomst. Grenzen stoten me af, maar ze moeten altijd vlakbij zijn. Ze bepalen mijn chaotische identiteit, dat wil zeggen ze weigeren me mijn identiteit te beperken tot wat dan ook, ze zijn het tegendeel van begrenzing. Grenzen vragen om hun eigen opheffing, ze dienen om geschonden te worden. Alle problemen die met grenzen samenhangen, moeten worden beschouwd als iets existentieels: de mens leeft zijn hele (korte) leven in een grensgebied (tussen niets en niets): een kier van licht tussen twee eeuwigheden van duisternis, zoals Nabokov schrijft op de eerste pagina van zijn autobiografie Geheugen, spreek! Grenzen voeden evenzeer passie als relativering.

Bericht uit Manhattan, New York

2008-08-16T06:57:00.002+02:00

Europe:
Nostalgia, the historical downtown is really historical.
Today I was the only black man on the bus.
Could we please have some Europe in America finally?

Difference, no indifference.

America:
Speak, then think, what about poets, who first write and then think.
Today I was the only white man on the bus.
Could we please have some America in Europe finally?

Is there any indifference?

Bericht uit Queens, New York

2008-08-15T07:37:00.002+02:00

Het dubbele gezicht, de januskop: je wilt tegelijkertijd strijdige dingen. Vanaf het dak van Empire State Building kijk ik naar het reusachtige gebit van de stad: er ontbreken twee kiezen. Boren en hijskranen van de onzichtbare tandarts bewerken Ground Zero, de nulde grond. Ramp en poëzie reiken elkaar de hand. Is dit land het einde of het begin? Opnieuw is het geen of-of. Godsdiensten, pedagogen, politici, tv-kijkers doen alsof. Toen mensen uit het WTC sprongen, viel er kleingeld uit hun zakken. Vermoedelijk is dit detail de kern. Ik omhels Wislawa Szymborska, die hierover een gedicht schreef, hoewel ze een hekel heeft aan politiek. Een hekel hebben aan politiek is poëzie. Poëzie is daarom de meest politieke houding die er bestaat.

Bericht uit Moab (Utah)

2008-08-05T07:50:00.002+02:00

Vanochtend struilt de dooiende rivier uit de Sangre-de-Cristobergen recht naar het zuiden. Ik wacht haar op. Zij voedt het dal met tonnen water en trekt een spoor van slib, dat later, vanmiddag, onder de brandende zon, verandert in ribbels en stof: de uitgedroogde hand van de bejaarde aarde. Nog later komen wervelwinden het zand ophopen tot hoge witte duinen. Het is heet tot in oktober, schorpioenen en reuzenhagedissen jagen de herten op. Op de grootste hoogvlakte ter wereld raken alle elementen, die door de oerknal in een perpetuum mobile zijn gebracht, elkaar - de seizoenen figureren als de vier temperamenten. Ik wacht tot zij nieuw leven voortbrengen. Geen gloed is te heet, geen hagel te hard, de sneeuw en het rulle zand verbranden gelijkmatig je voeten. De kroon op het werk is de dondersteen, mijn geliefkoosde ramp, mooier dan alle andere (mijn vader noemde hem fulguriet): de bliksem slaat in in het zand en maakt buizen van glas, het meest feilloze, met de lengte van een zwaard en de holte van een schede, tegelijk mannelijk en vrouwelijk. Wie is 's avonds moe? De aarde of ik? Mijn deken is de koude in het midden van een zomernacht.

Bericht uit Durango (Colorado) (2)

2008-08-01T10:06:00.002+02:00

Een deel van mijn leven speelt zich af in de eeuwigheid. Hoezeer men mij ook kooit, die vrijheid pakken ze me niet af. Het is de smaak van de nocturne, onder de voorwaarde dat de hele wereld slaapt, en ik voeg me bij waakhonden, motten en wasberen op een patio onder een bruine lamp in een Amerikaanse provinciestad met een sixpack Pinstripe en een halve pint whisky, en het gelukzalige licht van de Melkweg boven de besneeuwde berggraat stelt me gerust. Vergeet de oorlogen, de leugens, de afgronden. Op straat laten de cups met hun argusogen me eindelijk met rust. Misschien schrijf ik gedichten, of ik droom van de billen van de cowgirl in de snookerbar, of ik luister naar de aanrollende donder.

Bericht uit Durango, Colorado

2008-07-28T20:44:00.002+02:00

Ik woon op de Vierhoek en hou van indianen en hete chili. Rondom de prairie, hongerige wasberen, tarantula's, rotsen die ik lees: tafels, laarzen, demoiselles. Aan de horizon de Vuile-Duivelsrivier, tamarisken, yucca's, een ezelspoor, een houten huis dat geruststelt: Jezus leeft. Soms begrijpt een mens pas dagen of eeuwen later wat hem overkwam. Hij slaat het stof van zijn dode blote voeten en lacht. Op de rode tafelberg danst iemand: nee, hij wuift me toe en verplaatst zich dwarrelend als een katoenblad duizend voet lager, want ook daar leeft Jezus. Uit verre canyons die dwars door de oceanen lopen, klinken liederen vol haat en het geklik van springtuigen vlak voor ze springen. Waarvan hou ik, behalve van Big Mama's hete chili en gouden dijen, nog meer? Van elke vezel, elke porie van de prairie, die ademt terwijl overal de oorlog woedt. 'Welke oorlog?' vraagt een stel op een bank in Santa-Ritapark. Als straks de oorlog uitbreekt, de echte, zullen zij nietsvermoedend de liefde bedrijven en liefhebbend echoend glimlachend tienduizend voet lager vallen of sissen als een pan vol cheddar, en ik zal in een flits de delta van Big Mama's bronzen billen voor me zien. Ik kan haast niet wachten...

Maar zwijg, ik sta nog op de Vierhoek, in het Dode-Paardendal,met het vuur van de chili in mijn mond en met een hoed tegen de donder, en ik drink Big Mama's zoute tequila en ik luister naar het slissen van haar tong die vloekt en zingt en zegent.

Bericht uit Ramallah

2008-06-28T23:24:00.000+02:00

Ik hou van de wereld in zijn ruwere vorm. Het is niet altijd zo dat er onder de glans van beschaving alleen maar wreedheid te vinden is. Beschaving is niet alleen maar de camouflage van barbaarsheid. Ik ga terug naar het woestijnzand waar onze beschaving begon. Ik probeer de wereld te zien zoals hij is in zijn meest elementaire bestanddelen. Het is gevaarlijk, ja, maar het is noodzakelijk om iets te begrijpen van de oorspronkelijke poëzie. Zoals ik ooit huilde bij het zien van de berg schoenen, tanden en haren in Auschwitz, zo huil ik nu in de moskee van Hebron, waar tientallen Israelische soldaten met hun laarzen aan komen kijken hoezeer de wereld van hén is.
Dit is een shock: een Israelische soldaat, die het op een onmenselijke manier in checkpoints verdeelde hart van Hebron helpt bewaken, schudt de hand van een Palestijnse winkelier en zegt hoe erg hij de joodse kolonisten vindt. Poëzie is de absolute onbegrijpelijkheid. Hoe kan ik ooit in staat zijn om deze vorm van oerinstincten te begrijpen? Het doet me denken aan de verhalen van mijn grootvader, verhalen uit de Eerste Wereldoorlog: soldaten van vijandige kampen zaten met elkaar te kaarten tussen de slachtpartijen door.
Ik houd een lezing in Ramallah, de virtuele hoofdstad van een virtueel Palestina. Mijn gedichten over oorlog, gemaakt in Oost-Europa (met name over de restanten van de Tweede Wereldoorog, maar ook over de Balkanoorlog), zijn wonderlijk genoeg probleemloos toe te passen op de huidige situatie in het Midden Oosten. Het grote verschil is: het bloed in het Midden Oosten is nog nat.

Bericht uit Istanbul

2008-06-17T00:23:00.001+02:00

Istanbul, parel aan de Gastvrije of Zwarte Zee, verrijst op de oever van de Bosporus. Mijn kale gids is de poëzieminnende Seltsjoek, zijn chauffeur heet Ali Baba (echt waar!). De geuren van de hitte, van visserssloepen, van schoenen voor de deur van een moskee, de fallische minaretten, de eindeloze koepels, rennende kinderen in de Blauwe Moskee, hoe de Aya Sofia meer een tempel is dan iets anders, de weerspiegelingen van de lampjes in het water van de cisternen, een ingepakte vrouw, die alleen haar ogen vrij houdt, haar erotische blik. Iemand drukt me de hand op de hoogste heuvel, waar vuurwerk ter ere van Ata Turk wordt afgestoken, en heet me welkom. Hij vertegenwoordigt een volk dat nooit zijn kop in het zand hoefde te steken, nooit het onderspit moest delven. Ik drink appelthee en raki. Ik ontmoet de schaduw van Agatha Christie in het galmende restaurant van de Orient Express.
Seltsjoeks grootmoeder droeg een boerka, zijn moeder droeg een hoofddoek, zijn zus draagt een minirok. In het buitenland, vertelt Seltsjoek, zijn de moslima’s geneigd om zich meer te profileren. Hier speelt het profileren geen rol, al zijn er natuurlijk wijken waar er meer sluiers te zien zijn dan gezichten.
De genius loci is hier meer dan elders aanwezig. Alle lijnen van de geschiedenis, die mijn gedachten kunnen vatten, kruisen elkaar hier. Drie werelden vallen samen: het heilige heidendom van de antieken, de rabiate revolutie van het christendom, de heerszucht van de islam. In deze moderniteit, waarin de coëxistentie van verschillende, voormalige aartsvijandige culturen tegelijkertijd de grootste evidentie én het grootste probleem is geworden, bewijst een stad als Istanbul dat alles mogelijk is.

Gelezen bij David Grossman (tijdens voorbereiding reis naar Palestina en Israël)

2008-06-08T13:08:00.004+02:00

'Als we erin slagen de tekst van de werkelijkheid te lezen in de ogen van de vijand, wordt de werkelijkheid waarin wij en onze vijand leven en handelen plotseling gecompliceerder, werkelijker; we kunnen dan met terugwerkende kracht profiteren van delen die buiten ons wereldbeeld vielen. Vanaf dat moment is de werkelijkheid niet meer alleen de projectie van onze angsten en wensen en illusies: als we in staat zijn ook het verhaal van de ander te zien, door zijn eigen ogen, komen we op een gezondere en geldiger manier in aanraking met de feiten, en dan zijn onze kansen om noodlottige vergissingen, een egocentrische, krampachtige, beperkte voorstelling van zaken te vermijden ook aanzienlijk groter.
Dan kunnen we misschien soms ook beseffen - op een manier die we onszelf niet eerder hebben toegestaan - dat die mythologische, bedreigende en demonische vijand niets anders is dan een geheel van net zulke bange, gekwelde en wanhopige mensen als wij. Dit besef vormt in mijn ogen het noodzakelijke begin van elk proces van ontnuchtering en verzoening.'

2008-06-06T15:04:00.003+02:00

Voor een nieuw literair project zoek ik informatie over Stalingrad, de Vlaamse oostfrontstrijders en de Russische veteranen die nog in leven zijn. Gelieve me te contacteren door op dit bericht te antwoorden.
For a new literary project I am looking for information about Stalingrad, the Flemish soldiers on the Eastern front and the Russian veterans who are still alive. Please contact me by replying on this message.
Pour un nouveau project littéraire je cherche des informations sur Stalingrad, les soldats flamands dans le front de l'est et les vétérans russes qui sont encore vivants. S.v.p. contactez-moi par répondre sur ce message.
Для нового литературного проекта я ищу информации о Сталинграде, о фламандских солдатах в Советскот Союзе и о русских ветеранах которые ещё живут в Волгограде. Пожалуйста вступить в контакт со мной.

Bericht uit Odessa

2008-06-03T21:40:00.001+02:00

In Odessa vloeien alle landen samen. Odessa is alles wat ik zoek: tegelijk antiek en bruisend, modern, kosmopolitisch; door en door Slavisch, maar evenzeer Europees, joods, Oosters, Grieks; tegelijk heel oud en heel jong; gettoblasters en loeiharde rockconcerten, maar ook Italiaanse opera en een schrijver op elke hoek van de straat; kranige oude vrouwen en jonge verleidsters; een traditie van banditisme, maar banditisme met een beleefdheidscode en met elegantie; opera en cabaret; revolutionairen en behoudsgezinden; muitende matrozen en trotse tsarina’s; melkboeren uit de kolchozen van de steppe op de oever van de limans, maar ook de chicste boetieks; fier, oorverdovend klokgelui, maar ook bruiloften in krochten onder eeuwenoude, wonderen brengende iconen; Tsjernihivske bier, maar ook droge champagne, gemaakt van druiven op de eeuwig zonnige vlakte. Het is een stad waarin ik op elk moment van haar geschiedenis als een gretige zwerver even zou willen verblijven, om haar telkens met pijn in het hart te verlaten. Van alle steden in de Oost-Slavische wereld is dit de mooiste. Alleen Sint-Petersburg is een geduchte concurrent, maar Odessa is minder behaagziek en vooral veel warmer. Anatoli, rond als een chef-kok uit een Brussels restaurant, is een geboren Odessiet en spreekt vloeiend Italiaans, omdat hij vaak in Italië kwam, maar de poëzie van Odessa gaat voor hem zelfs boven elke Italiaanse stad. Zijn buik is zo rond als die van de sprookjesdichter Ivan Krylov.

Bericht uit Roemenië

2008-05-29T22:01:00.001+02:00

Tulcea ruikt naar olijven en honden. De Donau stort zich in de Zwarte Zee, gadegeslagen door sigarettenrokende loodsen en beemden vol ooievaars. Ata Turk bewaakt de fonteinen. Honderden kinderen leren fietsen op het stoffige plein onder het oog van bronzen doden. Het onduidelijke geschal vanaf de moskeeën. Een pater bungelt aan de touwen van een orthodoxe kerk, breed glimlachend en zwetend als een dokwerker. Gemompel en geprevel in de synagoge.

Berichten uit de Krim (2)

2008-05-26T23:03:00.001+02:00

De onnavolgbare kitsch van het orkest van de sovjetmarine, in al zijn glorie te bewonderen in een aftands theatertje in Sebastopol, tussen de monumenten van eeuwenlange oorlogen: ik hou ervan. Het is paradoxaal, tegelijk ernst en spot. Op de gecraquelleerde glans van de sovjettijd, die de wanden van de zaal weerspiegelt, heeft men een nieuwe lak gespoten, de lak van de ongegeneerde kwetsbaarheid. Kitsch is nooit vrijblijvend. Maar wees voorzichtig! De uitvoerders van de kitsch weten namelijk nog niet welke meester ze dienen. Ze verkeren tot nader order in de waan dat het de ernst is. Als de poëzie ergens een kartelige, vochtige onderkant heeft, dan is het hier.

Berichten uit de Krim

2008-05-26T13:44:00.001+02:00

Een lenteavond op het strand van Jalta. Jalta heeft geen strand. Ik loop uren door de steile straatjes, over de kade en de promenade, in de tuin van Anton Tsjechov, die hier zijn laatste vijf levensjaren sleet in een zelf ontworpen prachtig hagelwit huis, en op het strand. Het strand: een betonnen kade, roestige trappen, dikke ronde keien. Het water, dat tegen de dijkjes van de keien slaat, is warm, prikkelend, zout, zacht. Ik smeer er mijn huid mee in. Stenen huizen met houten veranda’s hangen voorovergebogen over de kade. In de straatbars huilt een man door een luidspreker. Een boeddhabeeldje is met veelkeurige rozen behangen. Meisjes met lange naakte benen boven naaldhakken kijken me landerig na. Ik ga zitten op een verweerde trap vlak bij een boot, rood van de roest. De Sport Bar, een uitspanning met veel plastic die als een pier een eind de zee inloopt, lijkt definitief gesloten, sinds vele jaren. De zon valt op mijn gezicht. De zon valt op de witte huizen met oranje daken in de bergen, die boven de stad uittorenen.

Berichten vanaf de Zwarte Zee

2008-05-24T22:08:00.000+02:00

De Zwarte Zee is, als ik haar voor het eerst bevaar, zo vlak als het land waar ik vandaan kom. ‘s Winters is ze zwart als de tulpen die in de vissersdorpen van Cherson worden gekweekt. Nu, in de vroege, koude lente is ze loodgrijs, ze lijkt zelfs helemaal van lood. Erboven stapelen zich spiralende wolken op. De wind is tegelijk ijzig en heet. Meeuwen vliegen voor de boot uit, alsof hun soort zich heeft voorgenomen om na Odysseus’ omzwervingen geen enkele mens nog zonder begeleiding in dit gevaarlijke deel van de wereld te laten komen.

Literatuur = poëzie

2008-05-03T23:58:00.002+02:00

Mijn obsessie met grenzen... Als auteur die geboren is in een land waar officieel drie maar officieus driehonderd talen worden gesproken en waar je nietsvermoedend van het ene grensgebied in het andere terechtkomt (België is zo’n beetje de hele wereld, maar dan in het klad), ben ik daar bijzonder gevoelig voor. Het heeft te maken met wat de Estische dichter Uku Masing als volgt heeft geformuleerd: ‘Kleine volken hebben alleen al een bredere horizon omdat ze niet om het bestaan van andere volken heen kunnen.’ Grenzen zoek ik op, zowel om ze af te stappen als om ze te schenden. Ik wil alles weten van de beide kanten. Alle geschillen, al het verdriet, elke verdrongen liefde. Als iemand iets beweert, wil ik ook het tegendeel horen. Het is een van de eigenschappen van de betere opalen dat ze er anders uitzien naarmate je ze in ander licht bekijkt. Zo is het ook met grenzen. Daarom moet je reizen, mag je niet ophouden met reizen, naar de bevriende kant van de grens én naar de vijandige kant van de grens, en al reizend draaien vriendschap en vijandschap om.
Het was een van mijn geliefde Russen, Boris Pasternak (de auteur die bekend werd met Dokter Zjivago, maar die ook een uitmuntend dichter en de beste Russische Shakespeare-vertaler was), die zei dat je tussen literatuur en poëzie een gelijkheidsteken moet plaatsen. Ik hou enorm van die uitspraak. Elke zin die je schrijft beschouwen als poëzie, ook als het geen gedicht is. Wat is poëzie? Poëzie is heel veel, maar onder andere de combinatie van twee dingen: 1° een buitenmatige liefde voor het woord, en 2° het verlangen om tegelijkertijd verschillende standpunten te kunnen innemen.
(Fragment uit de toespraak ter gelegenheid van de Henriette Roland Holst prijs 2008 voor het boek 'De grensganger, reis langs de ruïnes van het IJzeren Gordijn', verschenen bij Meulenhoff/Manteau in 2006)

Catastrofisme

2008-04-27T14:40:00.001+02:00

Op een toneel dat ijzige kou suggereert, verschijnen drie naakte figuren. Ze bewegen zich in een bevroren, agnostische wereld: de ijstijd lang na de laatste opwarming van de aarde, de ultieme fase van de aardglobe, daarna dooft de zon en zal het weer miljoenen millennia duren voor een amfibie hersens krijgt en stelsels groeien onder een andere brandende ster. Op het toneel staan de laatste mensen. Of de eerste. Ze houden zich bezig met charade, een kinderlijk spel waarbij iemand iets uitbeeldt en een ander moet raden wie of wat het is. Lompen en doden staan op en spreken voor een lege wereld. Ik word op tijd wakker, en een van Szymborska’s recentste gedichten (‘De afschuwelijke droom van een dichter’) schiet door mijn hoofd: ‘Geef toe, dat niets ergers / een dichter kan overkomen. / Waarna er niets beters op zit / dan snel wakker te worden.’ Waarom, goede mevrouw Szymborska, komt zo’n droom dan telkens terug? Sommige mensen behouden de hang naar catastrofisme uit hun jeugd, ook als ze zichtbaar en onherroepelijk ouder worden. De ruïne van het paradijs is aantrekkelijker dan het paradijs. Flaubert: Le bonheur se raconte mal.